ئاشقازان ۋە ئون ئىككى بارماق ئىچەك يارىلىرى: سەۋەبلەر، ئالامەتلەر ۋە داۋالاش تاللانمىلىرى
Ошқа вә он икки бармақ ичәк (дуоденум) яллиси, бу органдарниң ички йүзисидә, ошқазин кислотиси вә ҳазм энзимлириниң тәсири билән шәкилләнгән туқума йоқатқучлуқтур. Бу әһвал, кислота вә ҳазм суюқлуқлириниң тәсири билән туқуминиң чоңқур қатлимиға кирип, яра вә яллиғлинишқа елип келиши мүмкин. Яллилар, дуня миқиясида кәң тарқалған, җиддий сәһийә мәсилилиригә елип келиши мүмкин болған бир ҳазм системиси кесилидур.
Яллинишниң сәвәплири немиләр?
Ошқазин вә дуоденум яллисиниң әң кәң тарқалған сәвәби, Helicobacter pylori дәп атилидиған бир бактерийәлик юқумдур. Йәнә бир муһим амил болса, мунтизим рәвиштә стероидсиз яллиғлинишқа қарши дори (NSAİİ), болупму аспирин вә һәр хил ревматизм дорилирини узун муддәт ишлитиштур. Генетикилиқ майиллиқ, муддәтлик стресс, кортизон охшаш дорилар, чекимлик ишлитиш, спиртлиқ ичимлик адити, һәддидин зиядә кофеин истимали (мисал үчүн кофе) вә муһит факторлири охшаш башқа хәвпләрму яллинишниң шәкиллинишигә һәссә қошуши мүмкин. Лекин буларниң тәсири адәмдин адәмгә өзгириши мүмкин.
Қандақ яшларда вә кимләрдә ялли көп учрайду?
Ялли һәр қандақ яшта пәйда болуши мүмкин болсиму, дуоденум яллиси әң көп 30-50 яш арилиғида вә әркәкләрдә көп учрайду. Буниңға қарши, ошқазин яллиси көпрәк чоң яшларда, болупму 60 яштин юқири аялларда көп учрайду. Түрлүк тәтқиқатларға асасланғанда, һәр қандақ вақитта җәмийәттә ялли диагнози қойулған шәхсләр нисбити %2 билән %6 арисида өзгириду. Дуоденум яллиси, ошқазин яллилириға қариғанда кәң тарқалған.
Яллинишниң бәлгилири немиләр?
Ошқазин вә он икки бармақ ичәк яллисиниң әң асасий бәлгиси, көпинчә қеринниң үстки қисмида сезилидиған көйүш яки кемириш шәклидики ағридур. Бу ағри адәттә ачлиқта күчийиду, тамақ арисида яки кечиси пәйда болуши мүмкин вә ағриниң күчлүк болуши түпәйлидин бемарни уйқудин ойғитиши мүмкин. Тамақ йегәндин кейин яки антикислота дори алғандин кейин ағри йениклишиши мүмкин. Яллиқ бемарларда камрақ һалда қусуш, көңли айниш, тәбәссүмниң азийиши вә ихтиярсиз салмақ йоқатқучлуқ охшаш шикәйәтләрму көрүлиши мүмкин. Болупму қусуштин кейин ағриниң азийиши ялли үчүн типик һесаплиниду. Айрим мәзгилләрдә (мисал үчүн баһар вә күз айлирида) шикәйәтләрдә көпийиш көрүлиши мүмкин.
Яллинишниң җиддий ақивәтлири немиләр?
Қанаш: Үстки ҳазм системиси қанашлириниң әң көп учрайдиған сәвәби яллидур. Қанаш, бәзи ялли диагнози қойулмиған кишиләрдә тунҗи бәлги болуши мүмкин. Кишиниң қап-қара яки қара (қатран рәңидә) нәҗасәт чиқириши яки "қәһвә қалдуқидәк" қусуши муһим агаһландуруш сигнали сүпитидә қаралиду. Тосаттин һәлсизлик, соғ терләш охшаш әһвалларда қанаштин гуманлиниш керәк. Бу бәлгиләр көрүлгәндә дәрһал сәһийә органиға мураҗиәт қилиш лазим.
Тешилиш (Перфорация): Әгәр ялли чоңқурлишип ошқазин яки дуоденум деварини толуқ тешип өтсә, ошқазин кислотиси вә ҳазм энзимлири қерин бошлуқиға чиқип, тосаттин вә күчлүк қерин ағрисини пәйда қилиду. Қерин мушәклири қаттиқлишиду вә киши һәрикәт қилишта қийнилиду. Бу, шошилинишлиқ хирургиялиқ арилишиш тәләп қилидиған һаятқа хәвплик әһвалдур.
Тосулуш: Болупму дуоденум яки ошқазинниң чиқиш қисмида орунлашқан пилор районида җиддий ялли, туқума шишиши яки узун муддәтлик яра териқиши нәтиҗисидә тарайиш вә һәтта тосулуш пәйда болуши мүмкин. Бу әһвалда озуқ вә суюқлуқлар ошқазиндин чиқалмайду, бемар тез-тез вә көп миқдарда қусиду. Йетерлик озуқланмаслиқ вә тез салмақ йоқатқучлуқ көрүлиши мүмкин. Бу хил әһвалларда тез диагноз вә хирургиялиқ арилишиш керәк.
Яллинишни диагноз қилишта қайси усуллар ишлитилиду?
Яллидин гуман қилинған бемарларда диагноз қоюш үчүн тәпсилий тиббий анамнез вә физикилиқ тәкшүрүш муһимдур. Лекин физикилиқ тәкшүрүш яки ультратавуш, адәттә ялли үчүн хас бәлгиләрни бәрмәйду. Амалийәттә көпинчә, ошқазин кислотисини азайтқуч дори синип көрүлиду вә шикәйәтләрниң яхшилиниши көзитилиду. Аниқ диагноз болса үстки ҳазм системиси эндоскопияси (эзофагогастродуоденоскопия) арқилиқ қойулиду. Эндоскопиядә озуқ йоли, ошқазин вә дуоденум биваситә көрүлиду, гуманлиқ районлардин керәк болса биопсия елиниду. Барийлиқ ошқазин-дуоденум графикиси қилынса, һазирқи вақитта эндоскопия кәң қоллинилиду.
Яллинишни давалашта қайси усуллар тәсирлик?
Дори билән давалаш:
Заманивий давалашта асасий таллаш, ошқазин кислотиси ишләпчиқиришини азайтқуч протон помписи ингибиторлири (омепразол, лансопразол вә башқилар) вә H2 рецептор блокаторлири (ранитидин, фамотидин, низатидин охшаш) дорилардур. Бу дорилар яллиниң сақийишини қоллайду вә шикәйәтләрни йоқитиду. Helicobacter pylori юқуми байқалса, мас антибиотиклар билән бу бактерийини йоқитишму давалашниң муһим қисми һесаплиниду. Давалаш муддити вә бирикмиси, яллиниң орни, чоңлуқи вә бемарниң умумий сәһийә әһвалиға қарап өзгириши мүмкин.
Хирургиялиқ арилишиш:
Көплигән яллилар дори билән мувапиқ давалиниду. Лекин қанаш, тешилиш яки тосулуш охшаш合 осложнениялар пәйда болса яки дори билән давалашқа қаримай ялли сақиймиса хирургиялиқ арилишиш керәк болуши мүмкин.
Озуқлиниш вә турмуш усули:
Өткәндә яллиқ бемарларға қаттиқ диета тәвсийә қилинидиған иди; лекин һазирқи вақитта мәхсус диетиниң яллиниң сақийишиға биваситә тәсири йоқлуқи мәлум. Кишиниң қайси озуқлардики шикәйитини ашуридиғанлиғиға диққәт қилиши вә уларни чәклиши адәттә йетәрлик. Йәнә, чекимлик ишлитиш яллиниң сақийишини кечиктүргәнлик үчүн ташлаш тәвсийә қилиду. Спиртлиқ ичимлик вә керәксиз дори (болупму аспирин вә NSAİİ) ишлитиштин сақлинишму яллиниң давалинишида муһимдур.
Стресс факторлирини азайтиш, мунтизим вә саламәтлик озуқлиниш, йетәрлик уйқу охшаш умумий сәһийәни қоллайдиған тәдбирләрму яллиниң сақийиш җәрияниға иҗабий тәсир көрситиду.
Helicobacter pylori вә ялли мунасивити
Helicobacter pylori, нурғун ялли әһваллириниң асасий сәвәби һесаплиниду. Дуоденум яллилирида бу бактерийиниң тарқилиш нисбити наһайити юқири. Лекин, бәзи кишиләрдә бу бактерийә мәвҗут болсиму ялли пәйда болмаслиқи мүмкин; шуңа генетикилиқ вә муһиттики башқа факторларму рол ойнайду дәп қаралиду. Helicobacter pylori, яллидин башқа муддәтлик гастритиму пәйда қилиши мүмкин вә бәзи тәтқиқатлар бу бактерийиниң ошқазин раки хәвпиниму бир қәдәр ашуридиғанлиғини көрситиду.
Көп соралидиған соаллар
1. Ялли толуқ сақийдиму?
Көплигән яллилар, тоғра дори билән давалаш вә бактерийәлик юқум болса мас антибиотиклар билән толуқ сақийиши мүмкин. Лекин қайта пәйда болуш хәвпигә қарши һушяр болуш муһимдур.
2. Helicobacter pylori қандақ юқумлиниду?
Бу бактерийә адәттә адәмдин адәмгә, ағиз арқилиқ яки гигиена шараити йетәрсиз муһитларда асан юқумлиниши мүмкин.
3. Яллиниң қайта пәйда болмаслиқи үчүн немиләргә диққәт қилиш керәк?
Давалаш тамамлансиму, чекимлик, керәксиз ағриқ кесиш дорилири вә спиртлиқ ичимлик ишлитиштин сақлиниш; саламәтлик озуқлиниш вә гигиена қаидилиригә риайә қилиш керәк.
4. Ялли давалинишида диетиниң роли немә?
Мәхсус ялли диетиси тәвсийә қилинмисиму, кишигә қолайсизлиқ пәйда қилидиған озуқлардин сақлиниш асасий тәвсийә һесаплиниду.
5. Ялли қаниши һаятқа хәвп туғдурәмду?
Җиддий қанашлар, һаятқа хәвп туғдуруши мүмкин. Қара рәңлик нәҗасәт, қәһвә рәңлик қусуш охшаш бәлгиләрдә дәрһал дохтурға мураҗиәт қилиш керәк.
6. Қайси дорилар яллини қозғитиду?
Аспирин, ибупрофен вә башқа NSAİİ типидики ағриқ кесиш дорилири узун муддәт ишлитилсә ялли хәвпини ашуриду.
7. Стресс ялли пәйда қиләмду?
Стресс яллиниң бирдин-бир сәвәби әмәс; лекин ошқазин кислотисини ашуруп яки иммунитет системисини аҗизлитип яллиниң пәйда болушини асанлаштуриши мүмкин.
8. Яллиниң әң көрүнәрлик бәлгиси немә?
Адәттә қеринниң үстки қисмида, болупму ачлиқта пәйда болидиған көйүш яки кемириш шәклидики ағридур.
9. Helicobacter pylori байқалса, әлвәттә давалинидиму?
Актив ялли яки муддәтлик гастрит бәлгилири байқалған бемарларда давалаш тәвсийә қилиду.
10. Балиларда ялли болуши мүмкинму?
Һә, кам учрисиму балиларда ялли көрүлиши мүмкин. Бәлгиләр байқалса, әлвәттә бала гастроэнтерология мутәхәссисигә мураҗиәт қилиш керәк.
11. Эндоскопия муамилиси қийинму?
Эндоскопия адәттә қисқа давам қилидиған, көтүрәләйдиған вә көпинчә тинчитқуч дори билән қулайлиқ һалда елип берилидиған муамилидур.
12. Ялли давалиништин кейин өмүр бойи дори ишлитиш керәкму?
Көплигән бемарлар давалаш тамамланғандин кейин дориға муһтаҗ болмайду. Лекин хәвп факторлири (мисал үчүн NSAİİ ишлитиш) давамлашса, дохтурниң тәвсийәси бойичә узун муддәтлик давалаш керәк болуши мүмкин.
Қәйрәнәмәләр
Дуния Сәһийә Тәшкилати (WHO) – Пептик Ялли Мәзмуни
ئامېرىكا گاستروئېنتېرولوگىيە كولىژى – ئاشقازان يارىسى ۋە H. pylori يۇقۇمىنى ئانقىلاش ۋە باشقۇرۇش بويىچە كۆرسەتمىلەر
مايو كلىنىكىسى – ئاشقازان يارىسى كېسەللىكى
ئامېرىكا قان شېكەر كېسەللىكى، ھازىم قىلىش ۋە بۆرەك كېسەللىكى ئىنىستىتۇتى (NIDDK) – ئاشقازان يارىسىنىڭ تەرىپى ۋە فاكتىلارى
دۇنياۋى Helicobacter pylori تەتقىقات گۇرۇپپىسى – H. pylori ۋە ئاشقازان كېسەللىكلەر
ئامېرىكا گاستروئېنتېرولوگىيە جەمئىيىتى – يارى كېسەللىكى بويىچە بىمارلارغا قارايدىغان بايلىقلار