كۆز قاقشىشى ھەققىدە بىلىشىڭىز كېرەك بولغانلار
Kөз қаққилиш, җәмийәттә наһайити көп учрайдиған бир әһвал болуп, адәттә зиянсиз дәп қаралсиму, әмәлийәттә көз қапиғидики мушәкләрниң ихтиярсиз җиқириши билән пәйда болидиған клиникилиқ бир көрүнүштур. Күндилик һаятида көпинчә чарчаш яки уйқусизлиққа охшаш сәвәпләр билән йүз бериду, бәзидә астида йошурун башқа көз кесәлликлириниң бир бәлгиси болуши мүмкин. Шу сәвәптин, узун муддәтлик яки тез-тез тәкрарлинидиған көз қаққилишларда көз кесәлликлири мутәхәссисигә мураҗиәт қилиш муһимдур.
Kөз Қаққилиш Немә?
Тиббий тилда “миёкими” дәп атилидиған көз қаққилиш, әң көп көз қапиғидики мушәкләрдә туюқсиз, қисқа муддәтлик вә ихтиярсиз һәрикәт (спазм) билән намайән болиду. Бу җиқиришлар адәттә үстки көз қапиғида көрүлиду; бәзидә асти қапақта яки һәр икки қапақта көрүлиши мүмкин. Қаққилишлар юмшақ вә байқалмайдиған дәриҗидә аз болуши мүмкин, бәзи вақитларда бир күндә бир нәччә қетим яки пүтүнләй болмаслиғи мүмкин. Сәйрәк һалларда, җиқиришлар техиму күчлүк вә узун давам қилиши, һәтта икки көз қапиғиниңму йепилип қелиши мүмкин. Бу техиму җиддий көрүнүшкә “блефароспазм” дәп атилип, әлвәттә тиббий баһалашни тәләп қилиду.
Көпинчә көз қапиғидики қаққилишлар пәқәтла районлуқ вә юмшақ шикәйәтләргә сәвәб болиду. Лекин сейрәк болсиму, йүзниң башқа районлирида мушәк қаққилиши вә контролсиз һәрикәт болуши неврологийилик әһвалға ишарәт қилиши мүмкин. Бу хил әһвалларда тездин саламәтлик органлириға мураҗиәт қилиш керәк.
Kөз Қаққилишниң Мүмкин Болған Сەۋәплири
Kөз қаққилиш көпинчә зиянсиз вә вақтинчә бир әһвал сүпитидә көрүлиду. Толуқ сәвәби көплигән әһвалларда ениқ болмисиму, һәр хил қозғаш факторлири көз мушәк спазмида роль ойнайду:
Ашқун чарчаш
Уйқусизлиқ яки уйқу адитиниң бузулуши
Стресс вә һаяҗан
Kөздә қичишиш, аллергийә яки қуруқлуқ
Kөз инфекциялири
Күчлүк күн нури, шамал, һава булғиниши яки ярқин муһитқа учришиш
Тез-тез көзни сүркәш яки физикилиқ зәрбә
Кофеин, спирт яки тамака мәһсулатлирини ашқун ишлитиш
Бәзидә дориларниң ян тәсири
Интайин сейрәк болсиму, бәзидә неврологийилик кесәлликләр яки мийә шишиму көздә узун муддәтлик қаққилишниң астида йошурун сәвәп болуши мүмкин. Шуңа, шикәйәтләр узун давам қилса әлвәттә мутәхәссискә мураҗиәт қилиш лазим.
Сол яки Оң Көздә Қаққилиш Сەۋәплири
Һәм оң, һәм сол көздә көрүлидиған қаққилишларниң сәвәплири охшаш болиду. Чарчаш, стресс дәриҗисиниң ешиши, ашқун кофеин яки спирт истимал қилиш, электролит тәңпуңсизлиқи вә бәзидә дори-дәрмәкләр бу әһвалға сәвәб болуши мүмкин. Сейрәк һалларда, көздики қаққилиш бир саламәтлик мәсилиниң бәлгиси болуши мүмкин; бу әһвалда көз тәкшүрүш вә керәклик анализлар муһим әһмийәткә игә.
Kөз Қаққилишниң Бәлгилири Немиләр?
Әң асасий бәлги — көз қапиғида (үстки яки асти) тез, ритмик вә ихтиярсиз җиқириш. Көпинчә ағрисиз болиду, лекин бәзи кишиләрдә юмшақ наразилиқ пәйда қилиши мүмкин. Қаққилишлар бир нәччә секунд давам қилиши мүмкин, яки үзүл-кесил һалда күнләрчә давам қилиши мүмкин. Күчлүк әһвалларда көз қапиғиниң толуқ йепилип қелишиға сәвәб болуши мүмкин.
Қандақ Һалларда Тиббий Ярдәм Елиниши Керәк?
Kөз қаққилишларниң көпинчиси қисқа муддәттә өз-өзидин өтиду вә адәттә давалашни тәләп қилмайду. Лекин төвәндикигә охшаш шикәйәтләр болса көз дохтуриға мураҗиәт қилиштин тартинмаслиқ керәк:
Kөз қапиғида күчлүк асқиниш пәйда болса
Kөздә ашқун кир яки давамлиқ қизариш болса
Йүзниң башқа районлириму мушәк җиқириши пәйда болса
Kөз қапиғи спазми вақтида көз пүтүнләй йепилип, андин ечишта қийинчилиқ болса
Қаққилиш, шишиш яки көздә ениқ яллиғлиниш бәлгиси болса
Қаққилиш үч һәптидин узун давам қилса
Бундин ташқири, көз қаққилиши билән биллә көрүштә туюқсиз өзгириш, ағриқ яки әтраптики мушәкләрдә ихтиярсиз һәрикәт болса неврологийилик баһалашму керәк болуши мүмкин.
Kөз Қаққилишни Аниқлаш вә Текшириш Жәряни
Kөз қаққилишниң диагнози, адәттә бемарниң тиббий һекайиси вә клиникилиқ тәкшүрүш билән қоюлиду. Сейрәк, шикәйәтләр давамлашқанда, көз кесәлликлири яки неврологийилик бузулушларға мунасивәтлик кәң даирилик анализлар тәләп қилиниши мүмкин (мисал үчүн, магнит-резонанс томографияси — МР, қан анализи яки неврологийилик баһалаш). Бу, мумкин болған җиддий сәвәпләрни рәт қилиш үчүн муһимдур.
Kөз Қаққилишни Азайтиш вә Алдин Елиши Чарилири
Көпинчә көз қаққилиш аддий чариләр билән өз-өзидин яхшилиниду. Төвәндә бу тоғрилиқ тәклипләрни тапалайсиз:
Йетерлик вә сүпәтлик уйқу елишқа әһмийәт бериң.
Kөзүңизни тез-тез дәм алдуруң вә узун муддәт екранға бақсаңиз, вақти-вақти билән дәм елиң.
Кофе, чай вә энергия ичимликлири охшаш кофеин миқдари юқири ичимликләрни азайтиң.
Керәксиз көзүңизни сүркәмәң яки бесип қоймаң.
Kөз қуруқлуқи, аллергийә яки инфекция гуманиңиз болса, дохтурға мураҗиәт қилип, тоғра тамча яки дори қоллиниң.
Күндә болғанда УВ фильтрлиқ күн көзәйнәклирини ишлитиң.
Мухит һависиниң таза вә нәмлик болушиға диққәт қилиң; вентиляция вә таза һаваму көз саламәтлики үчүн пайдилиқ.
Стресстин йирақлишиш үчүн керәк болса психологиялик ярдәм елиштин тартинмаң.
Мавҗут көз кесәлликиңиз яки муддәтлик бир ағриқиңиз болса, дорилириңизни дохтурниң тәклипи бойичә давамлиқ қоллинишиңиз керәк.
Давалаш Имканийәтлири
Көпинчә көз қаққилиш давалашсиз өз-өзидин өтиду. Шикәйәтләр давамлашса яки тез-тез тәкрарланса, тиббий тәкшүрүштин кейин астида йошурун сәвәпни давалаш муһимдур. Көздә аллергийә яки қуруқлуқ болса, тоғра тамча вә ясалма көз йеши препаратлири рецепти қилиниши мүмкин. Стресс вә мушәк чарчиши болса, дәм елиш тәклип қилиду. Сейрәк вә җиддий әһвалларда, дохтурниң тәклипи билән мушәк бошитиш дорилири яки техиму илғар давалаш усуллири қоллинилиши мүмкин. Блефароспазм охшаш җиддий җиқиришларда болса ботулинум токсини инъекцияси керәк болуши мүмкин вә давалаш дохтур көзитидә елип берилиши шәрт.
Унтумай, көзүңиздә узун муддәтлик, күчлүк яки адәттин ташқири тәкрарлинидиған мушәк җиқириши болса, дәсләпки басқучта мутәхәссис ярдими елиш кәлгүсидә йүз бериши мүмкин болған техиму җиддий көз мәсилилириниң алдини елишқа ярдәм қилиду. Көз саламәтлигиңизни игнор қилмаң.
Көп Соралидиған Сорақлар
1. Kөз қаққилиш немә үчүн болиду?
Адәттә чарчаш, уйқусизлиқ, стресс, кофеин истимали яки көздә қичишиш көз қаққилишниң асасий сәвәплири қатаридидур. Сейрәк, астида йошурун көз яки неврологийилик кесәлликләрму тәсир көрситиши мүмкин.
2. Kөз қаққилиш зиянлиқму?
Көпинчә көз қаққилиш зиянсиз болуп, қисқа муддәттә өтиду. Лекин адәттин ташқири узун давам қилса яки башқа җиддий симптомлар билән биллә болса әлвәттә дохтурға мураҗиәт қилиш керәк.
3. Сол көз қаққилиши яманлиқниң бәлгисиму?
Сол яки оң көз қаққилиши арисида саламәтлик җәһәттин амалиқ пәрқ йоқ. Һәр икки көздә қаққилиш адәттә охшаш сәвәпләргә бағлиқ болиду.
4. Қандақ әһвалларда көз қаққилиш үчүн дохтурға бериш керәк?
Қаққилиш үч һәптидин узун давам қилса, көзни пүтүнләй йепивалса, биллә ағриқ, шишиш яки көрүш йоқатқуч болса, йүздә башқа мушәкләрдиму ихтиярсиз һәрикәт башланса мутәхәссискә мураҗиәт қилиш керәк.
5. Kөз қаққилишни азайтиш үчүн немә қилиш керәк?
Йетерлик уйқу, стрессни азайтиш, кофеин истималини чәкләш, екран алдида тез-тез дәм елиш вә көз гигиенисиға әһмийәт бериш пайдилиқ.
6. Kөз қаққилиш юқумлуқму?
Яқ, көз қаққилиш юқумлуқ кесәлликләрдин әмәс.
7. Kөз қапиғи қаққилиши муддәтлик болуши мүмкинму?
Көпинчә көз қапиғи қаққилиши вақтинчә болиду. Астида йошурун җиддий кесәллик болмиса муддәтлик болуши күтүлмәйду.
8. Kөз қаққилишида қандақ тамчалар ишлитилиду?
Дохтурниң тәклипи билән аллергийә, қуруқлуқ яки инфекция үчүн тоғра көз тамчилири ишлитилиши мүмкин.
9. Kөзүмни сүркәш қаққилишни ашурәмду?
Һә, көзгә тез-тез бесиш яки сүркәш қичишишқа сәвәб болуп, қаққилишни қозғаши мүмкин.
10. Kөз қаққилишида өсүмлүк яки альтернатив давалаш усуллири ишлитиш керәкму?
Саламәтлик мутәхәссислириниң тәклипидин башқа альтернатив давалаш усуллирини қоллиниш тәвсийә қилинмайду. Көз шикәйитидә дәсләп дохтур тәкшүрүши лазим.
11. Kөз қаққилиши билән биллә беш ағриса немә қилиш керәк?
Шикәйәтләр биллә вә узун давам қилса неврологийилик баһалаш керәк, әлвәттә дохтурға мураҗиәт қилиш лазим.
12. Балиларда көз қаққилиш хәвпликму?
Балиларда көпинчә вақтинчә болиду. Лекин тез-тез тәкрарланса яки қошумчә шикәйәтләр болса бала дохтури яки көз дохтуриға мураҗиәт қилиш керәк.
Манбәләр
دۇنيا ساغلاملىق تەشكىلاتى (World Health Organization – WHO)
ئامېرىكا كۆز ئاكادېمىيىسى (American Academy of Ophthalmology – AAO)
Mayo Clinic: كۆز قاقشىشى
National Eye Institute – كۆز ساغلاملىقى ئۇچۇر مەنبەلرى
Cleveland Clinic: كۆز قاقشىشى (Myokymia ۋە Blepharospasm)