Nabza näme we onuň ähmiýeti nämede?
Nabz, köplen kalp urşy hökmünde tanalsa-da; aslynda her bir kalp gysylmasynda gan damaryň diwarlaryna edýän basyşyny we bu basyşa garşy damarlarda emele gelýän ritmik tolkunlary aňladýar. Kalp gysylyp, gowşadygyça gany uly arteriýa bolan aortadan alyp, ähli bedene ugrukdyrýar. Damarlaryň elastik gurluşy sebäpli, bu gan akymyna giňelip-daralyp jogap berýärler. Nabz; bilek, boýyn, maňlaý ýa-da garnyň ýakyn ýerlerinde el bilen aňsatlyk bilen duýulýar.
Her bir adamyň nabz gymmaty; ýaş, jyns, umumy saglyk ýagdaýy, beden ýylylygy, gormonal üýtgeşmeler, gündelik fiziki ýa-da duýgy taýdan hereketler, ulanylýan dermanlar we dürli keseller ýaly köp faktora baglylykda üýtgäp biler. Käbir döwürlerde stres, maşk, kesel ýa-da duýgy ýagdaýynyň üýtgemegi bilen nabzda ýokarlanma ýa-da peselme bolmagy tebigy ýagdaýdyr. Bu ýerde möhüm zat, nabzyň yzygiderli we ritmik bolmagydyr.
Yzygiderli fiziki işjeňlik bilen meşgullanýan adamlarda, esasan hem türgenlerde dynç alyş wagtynda ölçelýän nabz jemgyýet ortalamasyna görä has pes bolup biler. Nabz diňe bir kalbiň näderejede çalt urýandygy barada däl, eýsem kalbiň ritmi, kondisioneriňiz we käbir saglyk ýagdaýlary barada hem maglumat berýär. Kalp we klapan keselleri, agyr gan akmalar, tireoid näsazlyklary, nerw ulgamynyň keselleri we beýni gan akmalary ýaly ýagdaýlarda nabzda anyk üýtgeşmeler ýüze çykyp biler.
Sagdyn uly ýaşlylarda dynç alyş ýagdaýyndaky kalp tizligi köplen 60-80 urgy/minut aralygynda bolýar.
Nabz Adatça Haýsy Aralykda Bolmalydyr?
Nabzyň ritmik bolmagy we belli bir aralykda bolmagy sagdyn gan aýlanyş ulgamynyň görkezijisidir. Her bir adamyň nabz gymmaty tapawutly bolsa-da, sagdyn uly ýaşlylarda dynç alyş wagtyndaky adaty kalp urşy tizligi köplen 60-100 urgy/minut aralygynda hasaplanýar. Aktiw sport bilen meşgullanýanlarda bolsa bu gymmat 45-60 urgy/minut derejesine çenli peselip biler. Dynç alyş nabzynyň pes bolmagy, kalbiň has netijeli işleýändigini aňladyp biler.
Kalp urşunyň ýokary bolmagy, insult ýa-da ýürek tutmasy ýaly töwekgelçilikleri artdyrýandygy sebäpli, dynç alyş ýagdaýyndaky yzygiderli ölçegler irki duýduryş berip biler. Dynç alyşda ölçelýän nabzyňyz 50-70 aralygynda bolsa bu ideal hasaplanýar; 70-85 aralygy bolsa köplen adaty kabul edilýär; 85 we ondan ýokary bolsa ýokary nabz diýlip bilner. Ýöne unutmazlyk gerek, nabz diňe bir başyna diagnoz goýdurýan görkeziji däldir we her bir adamyň şahsy saglyk aýratynlyklary tapawutlydyr.
Nabzyňyzy yzygiderli aralykda, esasan hem haýsydyr bir şikaýatlaryňyz bar bolsa ýa-da töwekgelçilik faktorlaryňyz bar bolsa ölçemek, mümkin saglyk meselelerini ir duýmagyňyza kömek eder. Emma adatdan daşary pes nabz bilen bilelikde gowşaklyk, baş aýlanma, huşdan gitme ýaly alamatlar bar bolsa, wagty ýitirmän kardiologiýa hünärmenine ýüz tutmak zerurdyr. Ýokary nabz köplen wagtlaýyn sebäplere (maşk, stres ýaly) bagly bolsa-da, dynç alyş ýagdaýynda hemişe ýokary bolsa hökmany suratda gözleg geçirilmelidir. Çilim çekmek we anemiýa hem nabzyň ýokarlanmagyna sebäp bolup biler. Çilim goýlandan birnäçe aý soň nabzda anyk peselme bolmagy köplen oňyn üýtgeşiklik hökmünde baha berilýär.
Nabz Nähili Ölçelýär?
Nabz ölçegi, ygtybarly netije almak üçin köplen dynç we asuda ýagdaýda geçirilmelidir. Günüň dürli wagtlarynda ölçeg geçirip ortaça gymmaty tapyp bilersiňiz. Boýunda, gyrykda iki gapdalynda ýa-da bilekde, baş barmagyň yz ýanyndaky arteriýalarda üç barmagyňyz bilen ýeňil basyp urşuny duýup bilersiňiz. Barmaklaryňyz bilen damaryň üstünde nabzy tapanyňyzda, hronometr ýa-da sagat bilen 60 sekunt dowamyndaky uruşlary sanap görüň. Alnan san, şol wagtky nabz gymmatyňyzdyr.
Isleseňiz, sanly gan basyş ölçeýjiler ýa-da akylly saglyk enjamlaryndan hem peýdalanyp bilersiňiz. Şeýle hem, kalp ritminiň düzensizligi (halk arasynda 'tekleme' diýilýär) ýagdaýynda lukmana ýüz tutmak maslahat berilýär. Ritim bozulmasy diagnozy goýlan adamlarda bolsa, dogry nabz ölçegi üçin mümkin bolsa göni kalp diňlenilmelidir. Nabzyň yzygiderli gözegçiligi, ýürek-damar we köp sanly ulgamlaýyn keselleriň irki anyklanyşynda möhüm orun tutýar.
Ýokary Nabz (Taşikardiýa) Sebepleri Näme?
Kalp tizligi adatdan ýokary bolanda "taşikardiýa" diýilýär. Nabzyň ýokary bolmagy; ýürek ýetmezçiligi, ýokançlyklar, tireoid keselleri, gözegçiliksiz guatr, agyr gan akmalar ýa-da käbir dowamly keseller ýaly köp ýagdaýyň netijesinde ýüze çykyp biler. Güýçli gan akmalarda kalp dokumalara ýeterlik kislorod ýetirmek üçin has çalt urmaga başlaýar, ýöne agyr gan ýitirilende nabz anyk peselip, bu ýagdaý howply bolup biler.
Gyzdyrmanyň ýokarlanmagy, alada, duýgy taýdan stres, fiziki zähmet we birden hereketler ýaly wagtlaýyn ýagdaýlar hem nabzy çaltlandyrýar. Fiziki zähmet ýa-da güýçli duýgy tejribelerden soň ýokarlanýan nabz, adam dynç alanda köplen adaty ýagdaýyna dolanýar. Emma, dynç alyş ýagdaýynda hemişe 90 urgy/minut we ondan ýokary bolýan nabz, aşakda ýatan başga bir saglyk meselesiniň görkezijisi bolup biler we jikme-jik baha berilmegi zerurdyr.
Yzygiderli fiziki işjeňlik, wagtyň geçmegi bilen dynç alyş nabzyny peseldip biler. Gündelik ýeňil gezelenç ýaly endikler, ýürek saglygyna oňyn täsir edýär we nabzyň pes derejede saklanmagyna ýardam edip biler.
Pes Nabz (Bradikardiýa) Sebepleri Näme?
"Bradikardiýa" diýlip atlandyrylýan pes nabz, kalp tizliginiň adaty hasaplanýan gymmatdan pes bolandygyny aňladýar. Nabz minutda 40-dan aşak düşende, bedene ýeterlik gan we kislorod ýetmezligi bolup biler we bu ýagdaý baş aýlanma, huşdan gitme, derleme we nerw ulgamynyň alamatlaryny döredip biler. Beýni gan akmalary, tümörler, ýürek keselleri, tireoid beziniň az işlemegi, gormonal deňagramsyzlyklar, garrylyk, dogabitdi ýürek näsazlyklary, mineral ýetmezçilikleri, uky apnesi we käbir dermanlaryň ulanylmagy bradikardiýa sebäp bolup biler.
Beýleki tarapdan, yzygiderli maşk edýän we kondisioneri ýokary bolan sagdyn adamlarda, kalbiň minutda 40 urgy çenli pes tizligi adaty hasaplanýar. Bu, kalbiň güýçli we netijeli işleýändigini görkezýär. Sporta endik eden adamlarda fizýologiki nabz pesligi saglyk meselesi bolup durmaýar.
Ýaşa Görä Nabz Gymmatlary Näme?
Nabz, her ýaşda yzygiderli we ritmik bolmalydyr. Işjeňlik wagtynda tebigy ýagdaýda ýokarlanýar, şonuň üçin dogrylyk üçin ölçegler dynç alyş ýagdaýynda ýa-da iň bolmanda 5-10 minutlyk dynç alyşdan soň geçirilmelidir. Ýaşa we jynsa baglylykda nabz gymmatlarynda dürli tapawutlar ýüze çykýar. Mysal üçin, erkek çagalaryň nabzy köplen gyzlara görä birneme ýokary bolýar; uly ýaşlylarda bolsa erkekler bilen aýallaryň arasynda möhüm tapawut ýok. Şeýle hem artykmaç agram we dowamly keseller hem nabza täsir edip biler. Sagdyn durmuş üçin yzygiderli saglyk gözegçiligini sargyt etmek maslahat berilýär.
Umumy ýaş toparlaryna görä teklip edilýän nabz aralyklary aşakdaky ýaly:
Täze doglanlarda: 70-190 aralygynda (ortaça 125 urgy/minut)
1-11 aýlyk çagalarda: 80-160 aralygynda (ortaça 120)
1-2 ýaş: 80-130 aralygynda (ortaça 110)
2-4 ýaş: 80-120 aralygynda (ortaça 100)
4-6 ýaş: 75-115 aralygynda (ortaça 100)
6-8 ýaş: 70-110 aralygynda (ortaça 90)
8-10 ýaş: 70-110 aralygynda (ortaça 90)
10-12 ýaş: Gyzlarda 70-110, erkeklerde 65-105 (ortaça 85-90)
12-14 ýaş: Gyzlarda 65-105, erkeklerde 60-100 (ortaça 80-85)
14-16 ýaş: Gyzlarda 60-100, erkeklerde 55-95 (ortaça 75-80)
16-18 ýaş: Gyzlarda 55-95, erkeklerde 50-90 (ortaça 70-75)
18 ýaş we ondan ýokary: 60-100 aralygynda (ortaça 80)
Ýaşa we şahsy aýratynlyklara görä bu gymmatlarda ownuk üýtgeşmeler bolup biler, şonuň üçin haýsydyr bir aladaňyz bar bolsa saglyk hünärmenine ýüz tutmak iň dogry çemeleşme bolar.
Köp Sorag Berilýän Soraglar (K.S.S)
1. Nabz näçe bolmaly?
Sagdyn uly ýaşlylarda dynç alyş ýagdaýynda nabz köplen 60-100 urgy/minut aralygyndadyr. Yzygiderli maşk edýän adamlarda bu gymmat has pes bolup biler. Ýöne şahsy saglyk ýagdaýyna we ýaşa görä ideal nabz aralygy üýtgäp biler.
2. Nabzymy nädip ölçäp bilerin?
Nabzyňyzy boýunda, bilekde ýa-da garnyň ýakyn arteriýalarynda üç barmagyňyz bilen ýeňil basyp, 60 sekunt dowamyndaky uruşlary sanap ölçäp bilersiňiz. Şeýle hem sanly gan basyş ölçeýjiler ýa-da akylly geýilýän enjamlar hem amaly çözgüt berýär.
3. Ýokary nabz howplymy?
Ýokary ýürek urgusy wagtlaýyn sebäplere bagly bolsa, adatça çynlakaý howp döretmeýär we kadalaşýar. Emma dynç ýagdaýynda yzygiderli ýokary ýürek urgusy ýürek we gan damarlary keselleriniň howpuny artdyryp biler we lukman gözegçiliginde baha berilmelidir.
4. Pes ýürek urgusy zyýanlymy?
Ýürek urgusy minutda 40-dan aşak düşse we munuň bilen bilelikde baş aýlanma, gowşaklyk, huşsuzlyk ýaly alamatlar ýüze çyksa, hökman bir hünärmene ýüz tutmak zerurdyr. Emma yzygiderli sport bilen meşgullanýan adamlarda pes ýürek urgusy mesele bolup bilmez.
5. Ýürek urgusynda birden üýtgeşiklik bolmagy nämäni aňladýar?
Birden ýürek urgusynyň üýtgemegi stres, maşk, birden gorky, gyzgynlyk ýa-da ýokançlyk ýaly wagtlaýyn täsirler bilen bagly bolup biler. Yzygiderli ýa-da aýdyň üýtgeşmeler bolsa aşakda ýatan bir keseliň alamaty bolup biler, lukmançylyk taýdan baha berilmegi maslahat berilýär.
6. Çilim ýürek urgusyna täsir edýärmi?
Hawa, çilim ulanmagyň ýürek urgusyny ýokarlandyrýandygy bellidir. Çilimi taşlamak adatça ýürek urgusynyň peselmegine sebäp bolýar; bu ýürek saglygy üçin oňyn ösüşdir.
7. Haýsy keseller ýürek urgusynda tertipsizlige sebäp bolýar?
Tiroit keselleri, ýürek klapan keselleri, ganazlyk, nerw ulgamy bozulmalary, ýokançlyklar we käbir dermanlaryň täsirleri ýürek urgusynda üýtgeşmelere sebäp bolup biler.
8. Çagalaryň ýürek urgusy näçe bolmaly?
Çagalaryň ýürek urgusy ýaşyna görä üýtgeýär. Täze doglanlarda has ýokary bolan ýürek urgusy, ulaldygyça basgançaklaýyn azalýar. Ýaş toparlaryna görä standart baha tablisasy ýokarda berildi.
9. Ýürek urgusynda 'tekleme' bolmagy nämäni görkezýär?
Ýürek urgusynda tertipsizlik ýa-da 'tekleme', ýürek ritmindäki bozulmany aňladyp biler. Bu ýagdaý gaýtalansa ýa-da şikaýatlar bilen bilelikde bolsa, lukmana ýüz tutmak möhümdir.
10. Ýürek urgymy yzygiderli ölçemelimi?
Hawa, aýratyn-da ýürek-gandamar keselleriniň howpy bar bolsa ýa-da yzygiderli maşk edýärsiňiz öýdülse, ýürek urgusy yzygiderli gözegçilik etmek peýdaly bolup biler. Birden üýtgeşmelerde hünärmene ýüz tutmak maslahat berilýär.
11. Semizlik ýa-da artykmaç agram ýürek urgusyna täsir edýärmi?
Artykmaç agram we semizlik, ýüregiň has güýçli işlemegine sebäp bolup biler; bu hem dynç ýagdaýyndaky ýürek urgusynyň ýokary çykmagyna getirip biler.
12. Gan basyş ölçeýjiler bilen ýürek urgusyny ölçemek ygtybarlymy?
Häzirki zaman gan basyş ölçeýjiler köplenç ygtybarlydyr; emma şübheli ölçegler ýa-da tertipsiz urgular üçin lukmançylyk taýdan baha berilmegi maslahat berilýär.
13. Psihologiki ýagdaýlar ýürek urgusyna täsir edýärmi?
Stres, alada, tolgundyryjy ýagdaýlar wagtlaýyn ýürek urgusynyň tizlenmegine sebäp bolup biler. Bu adatça gysga wagt dowam edýär.
14. Maşkdansonra ýürek urgusy haçan kadalaşýar?
Intensiwligine we şahsy fiziki ýagdaýyna görä üýtgäp bilse-de, maşkdansonra ýürek urgusy adatça 5-10 minutda kadalaşýar.
15. Ýürek urgusyna täsir edýän hemişelik keseller barmy?
Hawa; hroniki ýürek keselleri, ýürek klapan meseleleri, ritm bozulmalary we tiroit keselleri ýürek urgusyna hemişelik täsir edip biler. Yzygiderli gözegçilik we bejergi şeýle ýagdaýlarda örän möhümdir.
Çeşmeler
Bütindünýä Saglyk Guramasy (WHO). Ýürek-gandamar keselleri.
Amerikan Ýürek Assosiasiýasy (AHA). Ýürek urgusy barada ähli maglumatlar.
Keselleriň Öňüni Alyş we Gözegçilik Merkezleri (CDC). Ýürek urgusy.
Mayo Klinikasy. Ýürek urgusyny nädip ölçemeli.
Ýewropa Kardiologiýa Jemgyýeti (ESC). Ýürek-gandamar keselleriniň dolandyrylyşy boýunça görkezmeler.
Başoğlu, M., we beýlekiler. Lukmançylyk Fiziologiýasy. Nobel Tıp Kitaphanasy.
UpToDate. Uly ýaşly näsagda ýürek urgusynyň çaltlanmasyny bahalandyrmak.