Witaminler we B12 Witamini Barasynda Bilmegiňiz Zerur Olanlar
Witamin näme?
Witaminler sagdyn ýaşaýyş üçin zerur iýmit maddalarydyr. Ilki bilen 1912-nji ýylda polýak biokimigi Kazimir Funk tarapyndan öňe sürlen "witamin" adalgasy, "ýaşaýyş üçin zerur amin" manysyny berýär. Adam bedeni üçin möhüm bolan bu maddalar iki esasy topara bölünýär: ýagda ereýän we suwda ereýän witaminler.
Iň köp üns çekýän suwda ereýän witaminleriň arasynda B witaminler topary bar. Bu topar; tiamin (B1), riboflawin (B2), niasin (B3), pantotenik kislotasy (B5), pridoksin (B6), biotin (B7), fol kislotasy (B9) we kobalamin (B12) ýaly jemi 8 witaminden ybaratdyr.
B12 Witamininiň Esasy Maglumatlary
B12 witamini, kobalamin hökmünde hem tanalýar we esasan suwda ereýän witamindir. Bedende çäkli mukdarda saklanýar; esasan bagyrda bolýar. Takmynan 4 milligram töweregi B12 witamini sagdyn uly adam bedeninde saklanýar. Saklanyş kuwwatynyň çäkli bolmagy sebäpli B12-iň yzygiderli iýmit arkaly alynmagy zerurdyr.
B12 witamini esasan haýwan gelip çykyşly iýmitlerde bolýar. Adam bedeni bu witamini az mukdarda içege arkaly sintezläp biler, ýöne tebigy iýmitlenme arkaly alynýan mukdar umumy saglyk üçin has möhümdir. Şeýle hem B12 witamini ýokary temperatura duýgur bolup, bişirilende käbir ýitgi bolup biler.
Bedende ýerine ýetirýän wezipeleri:
Gyzyl gan öýjükleriniň emele gelmeginde fol kislotasy bilen bilelikde işjeň gatnaşýar.
DNA sintezi we nerw öýjükleriniň daşyndaky miýelin gatlagynyň emele gelmeginde möhüm rol oýnaýar. Miýelin, nerw geçirişiniň tizlenmegini üpjün edýär.
Aminokislotalaryň we käbir minerallaryň (esasan sink we magniý) netijeli ulanylmagyna ýardam edýär.
Bedende sintezlenen B12-iň gaýtadan sorulmagynda hem rol oýnaýar.
B12 Ýetmezçiligi Haýsy Belliklere Sebäp Biler?
B12 witamini ýetmezçiligi dürli organlarda we ulgamlarda dürli alamatlar bilen ýüze çykyp biler. Iň ýygy duş gelýän alamatlaryň käbiri şulardyr:
Ganazlyk (anemiýa), esasan hem pernisioz anemiýa ýüze çykyp biler. Bu ýagdaýda ýürek urgusynyň tizlenmegi, ýadawlyk, güýjüň peselmegi, ünsüň kynlaşmagy we kelle aýlanmasy ýüze çykyp biler.
Dil üstünde gyzaryşyk we ýanma, agyzda ýaralar, aýaklarda gije ýüze çykýan myşsa tutgauslary we içgeçme ýaly siňdiriş kynçylyklary bolup biler.
Ellerde, tirseklerde, aýaklarda we dabanda gyjyndy, doýmazlyk we nerw ulgamyna degişli näsazlyklar ýüze çykyp biler. Örän agyr ýagdaýlarda akyl işjeňliginiň haýallamagy, ýatkeşlik kynçylyklary we üns ýetmezçiligi ýüze çykyp biler.
Esasan hem garrylykda ýatkeşligiň ýitmegi we unutkanlyk ýaly nerw ulgamyna degişli alamatlar öňe çykyp biler. Ýaş geçdigiçe bedende B12-iň sorulmagy we saklanmagy azalyp bilýändigi üçin garry adamlar bu babatda has seresap bolmalydyr.
Käbir barlaglarda B12 ýetmezçiliginiň depressiýanyň döremeginde hem täsirli bolup biljekdigi görkezilendir.
Uzak wagtlap dowam edýän B12 ýetmezçiligi täze öýjükleriň emele gelmegini çäklendirip, metabolizmiň tizligini peseldip biler.
Saç dökülmesi käwagt B12 ýetmezçiliginde ýüze çykyp biler. Ýöne saç ýitgisiniň esasy sebäpleriniň arasynda genetiki faktorlaryň has möhüm orunda bolýandygy ýatdan çykarylmaz.
B12 Haýsy Iýmitlerde Bar?
B12 witamini esasan haýwan gelip çykyşly iýmitlerde bolýar. Sagdyn adamlarda ganda B12 derejesi takmynan 150 pg/ml töwereginde bolýar we 80 pg/ml-den aşak bolsa ýetmezçilik diýilýär. Günde maslahat berilýän kabul mukdary bolsa ortaça 2,4 mikrogramdyr.
B12 taýdan baý iýmitler şulardyr:
Bagyr, dala ýaly içki organlar
Midýe, istridýe, garides ýaly gabykly deňiz önümleri
Alabalak, tun balygy, skumbriýa ýaly balyklar
Süýt, gatyk, peynir we beýleki süýt önümleri
Ýumurtga
B12 Ýetmezçiligine Köplenç Sebäp Bolýan Ýagdaýlar
Sorulma bozulmalary (mysal üçin aşgazan ýa-da içege keselleri, dürli operasiýalardan soň)
Uzak wagtlap ýeterliksiz we deňagramly däl iýmitlenme, esasan hem wejetarian ýa-da wegan adamlarda
Omeprazol, metformin ýaly käbir dermanlaryň uzak wagtlap ulanylmagy
Ýaş bilen birlikde aşgazan kislotasynyň öndürilmeginiň azalmasy
B12 Ýetmezçiligine Bagly Döräp Biljek Saglyk Meseleleri
Pernisioz anemiýa: Immun ulgamy aşgazan öýjüklerine hüjüm edip, B12 kabul edilmegine päsgelçilik döredip biler.
Şeýle hem, fol kislotasynyň ýetmezçiligine bagly anemiýa B12 ýetmezçiligi bilen bilelikde ýüze çykyp, gyzyl gan öýjüginiň emele gelmegini azaldyp biler.
Nerw ulgamy täsirlenip, gyjyndy, doýmazlyk we deňagramlylygyň bozulmagy ýüze çykyp biler.
Uzak möhletli B12 ýetmezçiligi ýürek we gan damarlary keselleri üçin töwekgelçilik faktory bolup biler.
Süýek saglygyny bozup, osteoporoz we süýek döwülmelerine sebäp bolup biler.
B12 Ýetmezçiligi Nädip Öňlenýär we Bejerilýär?
B12 ýetmezçiligi anyklanan ýagdaýynda ilki bilen onuň sebäbi kesgitlenmelidir. Ýetmezçilik, ýeterlik kabul edilmezlige (mysal üçin haýwan gelip çykyşly iýmitleri kabul etmeýänlerde), sorulma bozulmagyna (aşgazan ýa-da içege keselleri, hirurgiki amallar) ýa-da käbir dermanlara bagly bolup biler.
Ýeterlik kabul edilmezlige bagly ýetmezçilik bar bolsa, B12 taýdan baý iýmitleriň rasiona goşulmagy we zerur bolsa agyz arkaly kabul edilýän goşundylar (tabletka ýa-da dil asty görnüşler) maslahat berilýär. Ýöne, sorulma bozulmasy ýagdaýynda bu görnüş goşundylar ýeterlik bolmaz; bu ýagdaýda B12 witamini inýeksiýa görnüşinde berilýär.
B12 witamini ýetmezçiliginiň öňüni almagyň iň täsirli ýoly, B12 saklaýan iýmitleri deňagramly we yzygiderli kabul etmekdir. Esasan hem töwekgelçilik toparyndaky adamlar (wejetarianlar, garrylar, aşgazan-içege operasiýasy geçirenler) lukman gözegçiliginde goşundy mümkinçiliklerini gözden geçirmelidir.
Köp Sorag Berilýän Soraglar
1. B12 witamini ýetmezçiligi nädip anyklanylýar?
B12 ýetmezçiligi köplenç ýadawlyk, unutkanlyk, ganazlyk, el we aýaklarda doýmazlyk ýaly alamatlar bilen ýüze çykýar. Käbir adamlarda siňdiriş ulgamy kynçylyklary, dilde duýgurlyk we nerw ulgamy meseleleri hem ýüze çykyp biler. Takyk diagnoz üçin gan barlagy zerurdyr.
2. Haýsy adamlar B12 ýetmezçiligi töwekgelçiliginde?
Haýwan gelip çykyşly iýmit kabul etmeýän wegan we wejetarianlar, aşgazan-içege operasiýasy geçirenler, 65 ýaşdan ýokary adamlar we dowamly aşgazan-içege keselli adamlar has ýokary töwekgelçilikdedir.
3. B12 witamininiň artykmasy zyýanlymy?
B12 witamini suwda ereýän witamin bolany üçin artykmasy köplenç peşew arkaly çykarylýar we zäherli täsir töwekgelçiligi pesdir. Ýöne aşa dozada goşundylaryň yzygiderli ulanylmagy diňe lukman gözegçiliginde bolmalydyr.
4. B12 ýetmezçiligi saç dökülmesine sebäp bolup bilermi?
B12 ýetmezçiligi käbir adamlarda saç dökülmesini güýçlendirip biler. Ýöne saç ýitgisiniň esasy sebäbi köplenç genetiki we gormonal faktorlar bilen baglydyr.
5. B12 goşundysy nädip ulanylmalydyr?
Ýetmezçilik anyklansa lukmanyňyz agyzdan tabletka, dil asty tabletka ýa-da inýeksiýa görnüşinde B12 goşundysyny maslahat berip biler. Ýaramly dozasy we bejeriş görnüşi ýetmezçiligiň sebäbine görä kesgitlenýär.
6. B12 haýsy iýmitlerde bolýar?
Esasy çeşmeleriniň arasynda bagyr, gyzyl et, gabykly deňiz önümleri, balyk, süýt, gatyk we ýumurtga bar.
7. Weganlar B12 ýetmezçiliginden nädip goralyp bilerler?
Ösümlik esasly iýmitlenme bilen ýeterlik B12 almak mümkin däl. Şonuň üçin wegan adamlara yzygiderli B12 goşundysy ulanmak we lukman gözegçiliginde bolmak maslahat berilýär.
8. B12 ýetmezçiligi depressiýa sebäp bolup bilermi?
Käbir barlaglar, B12 ýetmezçiliginiň depressiýa we biliş işjeňliginiň peselmegi ýaly psihologik alamatlar bilen baglanyşykly bolup biljekdigini görkezýär.
9. Göwrelilikde B12 witamini näme üçin möhümdir?
Göwrelilikde ýeterlik B12 kabul etmek, çaga beýnisiniň we nerw ulgamynyň ösüşi üçin möhüm ähmiýete eýedir. Ýetmezçilikde dogabitdi anomaliýa töwekgelçiligi artýar.
10. B12 ýetmezçiligi bejerilmezse näme bolýar?
Uzak wagtlap dowam edýän B12 ýetmezçiligi bejerilmezse nerw ulgamyna zeper hemişelik bolup biler, ganazlyk we süýek saglygynyň bozulmagy ýüze çykyp biler. Şonuň üçin ir diagnoz we bejergi möhümdir.
11. Goşundy almak hemmeler üçin zerurmy?
Sagdyn we deňagramly iýmitlenýän adamlarda goşmaça goşundy köplenç zerur däl. Ýöne töwekgelçilik toparlarynda lukman maslahatyna görä başlanylmalydyr.
12. B12 witamini rakdan goraýarmy?
Häzirki ylmy maglumatlar B12 goşundysy bilen rakyň öňüni almak arasynda anyk bir baglanyşyk ýokdugyny görkezýär. Şeýle hem, zerurdan artyk goşundylaryň rak töwekgelçiligini peseldýändigi barada subutnama ýokdur.
Çeşmeler
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy (WHO). Adam iýmitlenmesinde witaminleriň we minerallaryň zerurlyklary (Hasabat).
Keselleriň Öňüni Alyş we Gözegçilik Merkezleri (CDC). Witamin B12 barada maglumat sahypasy.
Milli Saglyk Institutlary (NIH) – Iýmit Goşundylary Bölümi. Witamin B12: Saglyk hünärmenleri üçin maglumat sahypasy.
Amerikan Gematologiýa Jemgyýeti. Pernisiý anemia.
Britan Dietetika Assosiasiýasy (BDA). Witamin B12 — Iýmit barada maglumat sahypasy.
MedlinePlus. Witamin B12 ýetmezçiligi.