Gan rak keselçiligi (Leýkoz) barada bilmegiňiz zerur bolan maglumatlar

Leýkemiýa näme?

Leýkemiýa, süňk ýiliginde gan öýjükleriniň adatdan daşary we gözegçiliksiz köpelmegi netijesinde ýüze çykýan, ähli ýaş toparlarynda duş gelýän, emma esasan çagalar bilen 50 ýaşdan uly ulularda has ýygy duş gelýän bir rak görnüşidir. Ir anyklanan ýagdaýlarda bejergide üstünlik derejesi aýdyň görnüşde ýokarlanýar. Şonuň üçin, leýkemiýanyň alamatlarynyň wagtynda anyklanylmagy we bejergä çalt başlanmagy örän möhüm ähmiýete eýedir.

Leýkemiýa, süňk ýiligindäki kök öýjükleriň kadaly ösüşini tamamlamazdan çalt we gözegçiliksiz köpelmegi netijesinde döreýär. Bu ýagdaý ilki bilen süňk ýiliginiň dokumasyna täsir edýär we wagtyň geçmegi bilen tutuş bedene ýaýrap biler. Süňk ýiliginde gyzyl gan öýjükleri (eritrositler), ak gan öýjükleri (leýkositler) we gan pıhtylaşdyryjy öýjükler (trombositler) öndürilýär. Esasan hem ak gan öýjükleri, bedende ýokançlyklara we raklaşmaga ýykgyn edýän öýjüklere garşy goragda möhüm rol oýnaýar.

Ak gan öýjükleri diňe bir süňk ýiliginde däl, eýsem limfa düwünlerinde, dalaqda we timus ýaly dürli agzalarda hem öndürilip bilner. Leýkemiýa bejerilmedik ýagdaýynda agyr geçip biler. Ýetişen leýkositleriň aşa köpelmegine esaslanýan leýkemiýalar adatça haýal ösýär; ýetişmedik leýkositleriň aşa köpelýän ýagdaýlarynda bolsa has çalt, birnäçe hepde ýa-da aýyň dowamynda agyr alamatlar bilen ýüze çykyp biler.

Leýkemiýa görnüşleri nämeler?

Leýkemiýalar adatça ösüş tizligine görä akut (çalt geçýän) we hroniki (haýal geçýän) diýip iki esasy topara bölünýär. Akut leýkemiýalar, öýjükleriň çalt köpelmegi we duýdansyz alamatlar bilen geçýän bolsa, hroniki görnüşlerde kesel gizlin we haýal dowam edip, ýyllar boýy dowam edip biler.

Her iki esasy topar hem, adatdan daşary köpelýän ak gan öýjüginiň görnüşine baglylykda aşakdaky kategoriýalara bölünýär:

• Mieloýid öýjüklerden ösýänlere "mieloýid leýkemiýa",

• Limfositlerden gelip çykýanlara "limfoblastik (ýa-da limfositik) leýkemiýa" diýilýär.

Leýkemiýanyň has seýrek duş gelýän aşaky görnüşleri hem bar (mysal üçin: juwenil mielomonositik leýkemiýa, tüýli öýjükli leýkemiýa).

Iň köp duş gelýän dört esasy leýkemiýa aşaky görnüşleri şulardyr:

1. Akut Limfoblastik Leýkemiýa (ALL)

Çagalaryň arasynda duş gelýän leýkemiýalaryň iň ýygy görnüşidir, ulularda hem ýüze çykyp biler. Kesellilerde limfosit gelip çykyşly, ýetişmedik ak gan öýjükleri gözegçiliksiz köpelýär. ALL-niň ulularda we çagalaryň arasynda diri galmak derejesi ýaş, umumy saglyk ýagdaýy we bejergä jogap ýaly faktorlara görä üýtgeýär.

2. Akut Mieloýid Leýkemiýa (AML)

Mieloýid seriýasyndaky öýjükleriň ýetişmän adatdan daşary köpelmegi netijesinde ýüze çykýar. Ýaş ulular we garry ýaş toparynda ýygy duş gelýär. AML-niň bejergideki üstünlikleri ösýän lukmançylyk usullary bilen barha ýokarlanýar.

3. Hroniki Limfositik Leýkemiýa (KLL)

Köp halatda garry ýaşlarda, esasan hem 60 ýaşdan ýokary adamlarda anyklanylýar. Bu görnüşde, ýetişen emma işjeňsiz limfositler bedende ýygnanyp, süňk ýiliginiň we beýleki dokumalaryň sagdyn işleýşine päsgel berýär.

4. Hroniki Mieloýid Leýkemiýa (KML)

25-60 ýaş aralygynda has ýygy duş gelýän KML-de, mieloýid öýjükler adatdan daşary köpelýär. Bejergä jogaby ýokarlandyrýan täze molekulýar niýetli dermanlar, diri galmak derejesini gowulandyrdy.

Leýkemiýanyň alamatlary nämeler?

Leýkemiýanyň alamatlary beýleki käbir süňk ýiligi keselleri bilen meňzeş bolup biler we adatça aşakdakylary öz içine alýar:

• Güýçsizlik, solgunlyk, çalt ýadawlyk, demgysma (ganazlyk sebäpli)

• Ýygy-ýygydan ýokançlyklar (bağyşyk ulgamynyň gowşamagy sebäpli)

• Burunda, diş etinde ýa-da deriniň aşagynda garaşylmadyk ganamalar, gögermeler we ownuk döküntüler (peteşi)

• Iştäsizlik, agram ýitirmek, gije derlemek

• Uzak dowam edýän ýokary gyzgynlykly ýokançlyklar

• Süňk we bogun agyrylary

• Bogazda, goltukasty ýa-da dyz arasynda limfa düwünleriniň ulalmagy

• Deride ýa-da garnyň içinde şişlikler

Çagalarda leýkemiýa: Alamatlar we görkezijiler

Çagalaryň arasynda duş gelýän rak keseliniň möhüm bölegini düzýän leýkemiýa, esasan hem 2-10 ýaş aralygyndaky çagalaryň arasynda has ýygy duş gelýär. Çaga ýaşlarynda bolsa ilkinji aýlarda enäniň süýdünden gelýän gorag serişdeleri wagtyň geçmegi bilen azalýar we bağyşyk ulgamy öz ösüşini dowam etdirýär. Bu döwürde geçirilýän käbir wirus ýokançlyklary, genetiki uýgunlyk we D witamini ýetmezçiligi leýkemiýa döreme töwekgelçiligini artdyryp biler.

Çagalaryň arasynda ýygy duş gelýän alamatlar:

• Deride aýdyň solgunlyk

• Agram ýitirmek, iýmitlenmekde islegsizlik

• Uzak dowam edýän ýa-da gaýtalanyp duran gyzgynlykly keseller

• Bedende gögermeler we şişlikler

• Garnyň ulalmagy we dolgunlygy

• Süňk ýa-da bogun agyrylary

Keseliň ösmeginde, rak öýjükleriniň merkezi nerw ulgamyna ýa-da beýleki agzalara ýaýramagy bilen baş agyry, ýüreksizlik, tutgaý ýaly goşmaça alamatlar hem ýüze çykyp biler.

Leýkemiýada töwekgelçilik faktorlary nämeler?

Leýkemiýa, tutuş dünýäde rak keseliniň arasynda möhüm orunda durýar we erkeklerde aýallara garanda birneme ýygy duş gelýär. Dürli leýkemiýa aşaky görnüşleriniň töwekgelçilik faktorlary üýtgeýär:

Akut Limfoblastik Leýkemiýa (ALL)

Ähli sebäpleri doly belli bolmasa-da, ýokary radiasiýa täsirlenmek, käbir himiki serişdeler (mysal üçin: benzen), öňden geçirilýän himioterapiýa, käbir wirus ýokançlyklary (HTLV-1, Epstein–Barr wirusy), genetiki käbir keseller (Daun sindromy, Fanconi anemiýasy), ALL töwekgelçiligini artdyryp biler.

Akut Mieloýid Leýkemiýa (AML)

Genetiki mutasiýalar, ýaş bilen artýan töwekgelçilik, çilim çekmek, käbir gan keselleri ýa-da himioterapiýa taryhy, Daun sindromy AML üçin belli töwekgelçilik faktorlarydyr.

Hroniki Limfositik Leýkemiýa (KLL)

KLL-niň sebäbi doly düşündirilip bilinmeýär. Şeýle-de bolsa, garry ýaş, erkek jynsy, käbir himiki serişdeler bilen täsirlenmek we maşgalada KLL taryhy töwekgelçiligi artdyrýar.

Hroniki Mieloýid Leýkemiýa (KML)

KML adatça durmuşda gazanylýan (nesilden geçmeýän) genetiki üýtgeşiklik bilen baglanyşyklydyr. "Filadelfiýa hromosomy" diýlip atlandyrylýan genetiki üýtgeşiklik KML ýagdaýlarynyň köpüsinde ýüze çykarylýar we bu üýtgeşiklik, süňk ýiliginde öýjükleriň gözegçiliksiz köpelmegine sebäp bolýar.

Leýkemiýa nädip anyklanylýar?

Leýkemiýa diagnozy goýlanda maksat, keselçiligiň bardygyny, aşaky görnüşini we ýaýramagyny dogry anyklamakdan ybaratdyr. Diagnoz tapgyrynda esasan şu ädimler ýerine ýetirilýär:

• Giňişleýin anamnez we fiziki barlag: Ganazlyga görkezýän solgunlyk, limfa düwünlerinde ýa-da agzada ulalma, deri üýtgeşmeleri bahalandyrylýar.

• Gan barlaglary: Doly gan sanawy, biokimýa, bagyr funksiýalary we gan pıhtylaşma barlaglary geçirilýär.

• Periferik gan ýaýmasy: Ganda adatdan daşary öýjükleriň barlygyny öwrenmek üçin ulanylýar.

• Süňk ýiligi biopsiýasy/aspirasiýasy: Keseliň takyk diagnozy üçin, esasan hem akut ýagdaýlarda, süňk ýiliginden alnan nusga mikroskopda öwrenilýär.

• Genetiki we molekulýar barlaglar: Esasan hem KML-de Filadelfiýa hromosomy we BCR-ABL gen üýtgeşmesi gözlenýär.

Süňk ýiligi biopsiýasy köplenç çanak süňküniň üstünden geçirilýär we ýörite laboratoriýalarda bahalandyrylýar.

Leýkemiýanyň bejergisinde nämeler hödürlenýär?

Bejeriş meýilnamasy hökmany suratda leýkemiýanyň görnüşi we hassanyň umumy saglyk ýagdaýy göz öňünde tutulyp, gan keselleri we onkologiýa boýunça hünärmen topar tarapyndan düzülmelidir. Häzirki wagtda leýkemiýanyň bejergisinde ulanylýan esasy usullar şulardyr:

Himioterapiýa

Dürli himioterapiýa dermanlary bilen adatdan daşary öýjükleriň ýok edilmegi maksat edinilýär. Haýsy dermanlaryň nähili ulanyljagy, leýkemiýanyň görnüşine we hassanyň aýratyn ýagdaýyna görä kesgitlenýär.

Radioterapiýa

Ýokary energiýaly şöhleler arkaly leýkemiýa öýjükleriniň ýok edilmegi maksat edinilýär. Radioterapiýa adatça saýlanan ýagdaýlarda, käwagt hem kök öýjük göçürmesine taýýarlyk maksady bilen ulanylýar.

Biologiki we molekulýar esasly bejergiler

Bağyşyk ulgamyny güýçlendirmäge ýa-da rak öýjüklerini nyşana almaga gönükdirilen täze nesil dermanlar (immunoterapiýa, biologiki serişdeler, molekulýar nyşanly bejergiler) käbir leýkemiýa görnüşlerinde möhüm rol oýnaýar. Mysal üçin, KML üçin işlenip düzülen tirozin kinaz inhibitorlary bu keseliň bejergisinde uly ösüş gazandy we himioterapiýa garanda has az ýan täsir profiline eýedir.

Kök öýjük (süňk ýiligi) göçürmesi

Bu amalda süňk ýiliginiň doly aýrylyp, sagdyn kök öýjükler bilen çalşyrylmagy, bejergi mümkinçilikleriniň arasynda iň täsirli usullaryň biridir we laýyk hassalarda ulanylýar. Amal wagtynda we soňunda käbir ýan täsirler ýüze çykyp biler. Esasan-da, immun ulgamyna degişli meseleler (mysal üçin, GVHD), organ zeperlenmesi we ýokançlyk howpy göz öňünde tutulmalydyr. Şonuň üçin göçürme amaly tejribeli merkezlerde ýerine ýetirilmelidir.

Goldaw beriji Bejergiler

Himioterapiýa we beýleki bejergilere bagly anemiýa, ýokançlyk we gan akma howpuny azaltmak üçin gan guýmak, ýokançlyga garşy dermanlar, zerur bolsa antibiotikler we beýleki goldaw bejergileri gerek bolýar.

Häzirki zaman bejergi çemeleşmeleri netijesinde, leýkozly hassalarda diri galmak derejesi soňky ýyllarda ep-esli ýokarlandy. Mysal üçin, 1970-nji ýyllarda 5 ýyllyk diri galmak derejesi takmynan 30 göterim bolsa, häzirki maglumatlara görä laýyk bejergi we irki anyklaýyş bilen bu görkeziji 60 göterimden hem ýokary çykýar diýip habar berilýär.

Ýatda saklaň; irki anyklaýyş we täsirli bejergi üçin alamatlar ýüze çykanda wagty ýitirmän saglyk edarasyna ýüz tutmagyňyz, ýaşaýyş hilini we keseliň ösüşini gowulandyrmakda örän uly artykmaçlyk berýär.

Köp Sorag Berilýän Soraglar

1. Leýkoz ýokançlymy?

Ýok, leýkoz ýokanç bir kesel däldir. Genetiki üýtgemeler, daşky gurşaw we şahsy howp faktorlary bilen ösýär we adamdan adama geçmeýär.

2. Leýkoza takyk näme sebäp bolýar?

Leýkozyň takyk sebäbi köplenç belli bolmaýar. Emma genetiki faktorlar, käbir himiki maddalar, radiasiýa ýaly daşky täsirler we käbir wiruslar howpy artdyryp biler.

3. Leýkoz bejerilip bilermi?

Köp leýkoz görnüşi, esasan hem irki anyklaýyş we laýyk bejergi bilen gözegçilikde saklanyp ýa-da doly ýok edilip bilner. Bejergi mümkinçiligi hassanyň ýaşyna, umumy ýagdaýyna we leýkozyň görnüşine baglylykda üýtgeýär.

4. Leýkozlylar näçe ýaşaýar?

Leýkozda diri galmak möhleti keseliň görnüşi, anyklaýyş wagty, bejergä jogap we şahsy saglyk aýratynlyklary bilen ýakyndan baglydyr. Häzirki wagtda üstünlikli bejergiler bilen uzak wagtlap diri galmak mümkin.

5. Leýkoz çagalarda näme üçin has ýygy duşýar?

Çagalaryň käbir genetiki we immun aýratynlyklary, daşky faktorlar bilen utgaşanda leýkoza ýykgyn döredip biler. Emma köp çagada takyk bir sebäp anyklanyp bilinmeýär.

6. Süňk ýiligi göçürmesi hemmeler üçin laýykmy?

Ýok, süňk ýiligi göçürmesi her bir hassada maslahat berilmeýär. Uýgunlyk hassanyň ýaşyna, umumy saglyk ýagdaýyna, keseliň görnüşine we beýleki lukmançylyk faktorlaryna görä lukmanlar tarapyndan kesgitlenýär.

7. Leýkoz alamatlary başga haýsy keseller bilen çalşyp bilner?

Leýkoz; käbir ýokançlyklar, anemiýanyň görnüşleri we beýleki gan keselleriniň alamatlary bilen çalşyp bilner. Doly gan barlaglary we giňişleýin gözlegler bilen tapawutly anyklaýyş geçirilýär.

8. Leýkoza garşy öňüni alyş mümkinmi?

Doly öňüni almak mümkin bolmasa-da, çilim çekmekden we zyýanly himiki maddalardan gaça durmak, sagdyn durmuş endiklerini edinmek, yzygiderli saglyk barlaglaryny geçirmek keseliň irki tapgyrynda ýüze çykmagyna kömek edýär.

9. Leýkozly hassalar ýokançlyga has ýykgyn bolýarmy?

Hawa, süňk ýiligi we immun ulgamy täsirlenýär. Şonuň üçin arassaçylyga üns bermek, köpçülik we ýokanç ýerlerden gaça durmak, zerur bolsa gorag çärelerini görmek möhümdir.

10. Leýkozda saç dökülmesi bolýar?

Bejergi döwründe ulanylýan käbir dermanlar (esasan hem himioterapiýa) saç dökülmesine sebäp bolup biler. Bu täsir köplenç wagtlaýyn bolýar we bejergiden soň saçlar täzeden ösüp biler.

11. Leýkoz kalytlymy?

Kalytly geçiş köp leýkoz ýagdaýynda bolmaýar. Emma käbir genetiki sindromlar leýkoz döreme howpuny artdyryp biler.

12. Leýkoz bejergisinde üns berilmeli zatlar nämeler?

Ýokançlyklardan goramak, lukman maslahatlaryny ýakyndan ýerine ýetirmek, yzygiderli barlaglary sypdyrmazlyk we ýan täsirler barada saglyk toparyna habar bermek möhümdir.

Çeşmeler

• Bütindünýä Saglyk Guramasy (WHO): Leýkoz

• ABŞ Keselleriň Öňüni Alyş we Gözegçilik Merkezleri (CDC): Leýkozly Hassalar üçin Maglumat

• Amerikan Rak Jemgyýeti: Leýkoz Gysgaça Mazmuny

• Ýewropa Gematologiýa Assosiasiýasy: Leýkoz Gollanmalary

• Britaniýanyň Rak Ylmy-barlaglary: Leýkoz görnüşleri we bejergileri