ርብራብ ርእስ: ምኽንያታት፣ ኣብ ምምጻእን ዝግበሩ ኣተሓሳስባትን ኣብ ምትእትና ዝኾኑ ጉዳያት

ርእሰ ዝንባብ፡ ሰብ ከባቢኡ እንዳትንቀሳቐስ ወይ እሱ እንዳይቕሰል እንዳምልከት ዝሓልፈ ምስል፣ ምዕራፍ ው፣ ምስ ኣብ እግሪ ምቕመጥን ኣብ ምቁም ምስተውልድን ዝተዋህበ ዝርከብ ጸብጻብ እዩ። እዚ ሁነታ ብብዙሕ ምኽንያታት ክትበጽሕ ክትኽእል እያ፣ ንተሳእከ ውሕደት ዝተሓለፈ መንነት ንምርግጋጽ ብመብጻሕ ኣላ ኣለዎ። እንተዘይኮነ ኣብ ምልክታት ብቕልጡፍ ምሕደራ ዝተሓለፈ ጸገም ክትከልከል ኣይክእልን።

ንርእሰ ዝንባብ እንታይ ዓይነት ኣብ ምኽንያታት ይኸውን ክኸውን ይኽእል?

ብጽኑዕ ወይ ዝተደገመ ርእሰ ዝንባብ፣ ዕላማ ዕለታዊ ህይወትን ዓርከይን ብብዙሕ ይተግበር። ርእሰ ዝንባብ፣ ብዝተፈጠረ ቅልጡፍ ንቕልጡፍ ንቕልጡፍ ምንቅሳቓስ፣ ድንገተኛ ምቕያይ ናይ ቦታ ወይ ኣብ ዝተረኽበ ስነስርሒ ድማ ክትበጽሕ ትኽእል። ብዙሕ ግዜ ሰባት፣ ኣብ እንታይ ሁነታ ርእሰ ዝንባብ ዝተተኻኸለ ክምልከት ይኽእሉ፤ ግና ኣብ ብዙሕ ሁነታት ዝሓለፈ መንነት ብሕክምናዊ መግለጺ ብብዙሕ ክትረኽብ ትኽእል።

ኣብ ዋናውያኑ ምኽንያታት ርእሰ ዝንባብ እዚኦም እዮም፡

ቨርቲጎ

ቨርቲጎ፣ ኣብ ሰብ ከባቢ እንዳትንቀሳቐሰት፣ ነገራት እንዳይቕሰሉ ዝምልከት ሓሳብ ይፈጥር። እዚ ብዙሕ ግዜ ኣብ ውሽጢ እዝኒ ዝርከቡ ንምዕራፍ ዝሓለፉ መዋቲ ብምትካል ይኸውን ይኽእል።

• ጽቡቕ ኣይኮነን ፓሮክሲስማል ፖዚሽነል ቨርቲጎ (BPPV): ኣብ ውሽጢ እዝኒ ናይ ምዕራፍ ቻናላት ካልሲየም ካርቦናት ተንከሳኣት ብምእታው ይፈጠር። እዚ ቻናላት ብዝኾነ ምዕራፍ ብምልካስ ናብ ኣእምሮ መልእኽቲ ይልኡ፣ እንተ ተዓጽዩ ምልእኽታት ይበልኩ። በዚ ኣእምሮ ሓሳብ ዘይትኽክል ምዕራፍ ይፈጥር።

• ማኒየር ሕማም፡ ብዙሕ ግዜ ኣብ ውሽጢ እዝኒ ምስ ምእታው ስለ ምስማዕ ዝተዛረበ እዩ፣ ድንገተኛ ቨርቲጎ ኣታኻትን ምስ ዝተዋህበ እንታይ እንዳትሰምዕን ዝተሓለፈ ይኸውን ይኽእል።

• ላብይሬንቲት፡ ብዙሕ ግዜ ኣብ ቅድሚ ቫይራል በሽታታት ዝተኸደነት እዩ፣ እዝኒ ውሽጢ ብምትካል ዝተሓለፈ እዩ፣ ርእሰ ዝንባብን እንዳትሰምዕን ዘይተሓለፈ ምጉዳእ ይፈጥር ይኽእል።

• ቨስቲቡላር ኑሪት፡ ውሽጢ እዝኒ ናብ ኣእምሮ መልእኽቲ ዝምልከት ቨስቲቡሎኮክሌር ነርቭ ብምትካል ይፈጥር። ድንገተኛ ዝጀመረ ብጽኑዕ ቨርቲጎ፣ ምዕራፍ ውን እንታይ እንዳትሰምዕን ዝተሓለፈ ምልክታት ይበጽሑ።

ምንቅሳቓስ በሽታ (ታሺት ቱቱልማ)

ኣብ አየር መንኮራኩር፣ ኦቶቡስ ወይ ጀሚ ዝተመሓየሸ ዝተደገመ ንቕሳቓስ፣ ንምዕራፍ ማእከላት ብምትካል ርእሰ ዝንባብ፣ ምሕማምን ምትሕትናን ይፈጥሩ ይኽእሉ። ብተለይ ገበርነትን ኣብ ኩሉ ዓይነት መድሃኒታት ምንቅሳቓስ ምምርካብ ይኽእል። ብዙሕ ሰባት ካብ መኪና ንወሲዱ በኋላ ጸብጻባት ብቕልጡፍ ይቕረብ።

ሚግሬን

ሚግሬን ኣታኻት፣ ኣብ ርእሰ ሕማም ብተወሳኺ ርእሰ ዝንባብ ዝተሓለፈ ነውሮሎጂካዊ ሁነታ እዩ። ብተለይ ኣብ ሚግሬን አውራ ዘሎ ግዜ ርእሰ ዝንባብ፣ ምስ ምልክታት እንዳትረኽብ እንዳትተዛወርን ይበጽሑ። ሚግሬን ዝበለ ሰባት ብዙሕ ግዜ ኣታኻታት ክጀምሩ ዝኾኑ ምልክታት ክምልከት ይኽእሉ።

ትንሳኤ ደም ዝተቐነየ (ሒፖታንሺኦን)

ድንገተኛ ምቕያይ ቦታ ወይ ዘይብቃል መውሃብ ምስ ደም ብቕልጡፍ ክትቐንየል ትኽእል፣ እዚ ርእሰ ዝንባብ ይፈጥር ይኽእል። ዲዩሬቲካት፣ ቤታ ብሎከር፣ ኣንታይድፕሬሳንት እንዳትሰምዕን መድሃኒታት ደም ብብዙሕ ክትቐንየል ትኽእል። ኣብዚ ገበርነት፣ ብጽኑዕ ደም ምምልካስ፣ መውሃብ ወይ ብጽኑዕ ኣለርጂ ምስማዕ ደም ብቕልጡፍ ክትቐንየል ትኽእል።

ካርዲዮቫስኩላር ችግራት

ኣብ ልብ ምስ ዝተዛረበ ምዕራፍ፣ ልብ ድኽነት ወይ ደም ብምትካል ናብ ኣእምሮ ዝምልከት ዝተቐነየ ይፈጥር ይኽእል። ኣብዚ ምስ ምልክታት እንዳትሰምዕን ዝተሓለፈ ምልክታት እንዳትሰምዕን ይበጽሑ።

ድምብ ብነይር ዝተቐነየ ኣኔሚያ

ኣብ ደም ዝተቐነየ ደምብ፣ ሄሞግሎቢን ምፍጣር ብቕልጡፍ ይበልኩ፣ ኦክሲጅን ምምላእ ይበልኩ። ድኽነት፣ ምስ ምልክታት እንዳትሰምዕን ዝተሓለፈ ምልክታት ይበጽሑ። ብመግቢ ድገምን እንተዘይኮነ ብመድሃኒት ወይ ብደም ምቅባል ይታከም።

ዝተቐነየ ደም ስኳር (ሒፖግሊሲሚያ)

ምግቢ ምትዕዛዝ፣ ብብዙሕ ኣልኮል ምግባር፣ ኢንሱሊን ወይ ኣብ ኩሉ ዓይነት መድሃኒታት ብምትካል ደም ስኳር ክትቐንየል ትኽእል። ብሒፖግሊሲሚያ ዝተቐነየ ርእሰ ዝንባብ ብድንገት ይበጽሑ፤ ምስ ምልክታት እንዳትሰምዕን ዝተሓለፈ ምልክታት ይበጽሑ።

ኦቶኢምዩን ውሽጢ እዝኒ በሽታ

ናይ መከላከይ ስርዓት ብስተት ውሽጢ እዝኒ ነገራት ብምትካል ይፈጥር። እንዳትሰምዕን፣ ምስ ምልክታት እንዳትሰምዕን ዝተሓለፈ ምልክታት ይበጽሑ።

ስትረስን ኣንክሲያይቲን

ኣብ ዘይተቋረጠ ስትረስ ወትሩ ወይ ኣብ ኣንክሲያይቲ ኣታኻት ግዜ ኣብ ኣካል ዝተፈላለዩ ሆርሞናት፣ ደም ብምትካል ይበልኩ፣ ልብ ፍጥነት ይውሰድ፣ እዚ ርእሰ ዝንባብ ይፈጥር ይኽእል። እንዳትሰምዕን ዝተሓለፈ ምልክታት ይበጽሑ።

ኣብ ርእሰ ዝንባብ ኣብ ኣብ ድንገተኛ ምልክታት ምርካብ

ኣብ ብዙሕ ሁነታት ርእሰ ዝንባብ፣ ብብዙሕ ዝኽእል ኣብ ትሕቲ ዝርከብ ጽኑዕ በሽታ ምልክት ክኸውን ይኽእል። ብታሕቲ ዝተዘርአ ኣንዳንድ ዝተኸተሉ ጸብጻባት ርእሰ ዝንባብ ምስ ዝተዋህበ እንተሆነ ብቕልጡፍ ሕክምናዊ ሓገዝ ክትቕበል ኣላ ኣለዎ።

• ድንገተኛ ምስ ምልክታት ወይ ድቓስ ምልክታት፣

• ብጽኑዕ ርእሰ ሕማም፣

• ኣብ እግሪ ወይ ኣብ እጅ ድኽነት ወይ ምሕማም፣

• ኣብ ዓንቀጽ ሕማም፣

• ምስተውልድ ወይ ምስተውልድ ምልክታት፣

• ብጽኑዕ ትኩሳት፣

• ዘይተቆጸረ ምትሕትና።

ምኽንያታት ርእሰ ዝንባብ ምርካብ፡ ኣብ እንታይ ሁነታ ይበጽሑ?

ብዙሕ ግዜ ቀሊል ወይ ዝተዳበረ ሕክምናዊ ምኽንያታት ብብዙሕ ክትበጽሕ ትኽእል። ውሽጢ እዝኒ በሽታታት፣ ሚግሬን፣ ስትረስ፣ ኣኔሚያ፣ ትንሳኤ ደም ዝተቐነየ፣ ደም ስኳር ዝተቐነየ ወይ ዝተዋህበ ናይ ነውሮሎጂካዊ ወይ ካርዲዮቫስኩላር ችግራት ኣብ ተወሳኺ ምኽንያታት እዮም። እንዳትሰምዕን ዝተሓለፈ መድሃኒታት ደማ ርእሰ ዝንባብ ይፈጥሩ ይኽእሉ።

ንርእሰ ዝንባብ ምቕናጽ እንታይ ክትግበሩ ትኽእሉ?

ኣብ ምምሕዳር ርእሰ ዝንባብ ዋናውያኑ ቅድሚ ኣብ ትሕቲ ዝርከብ ምኽንያት ምርግጋጽን ንእተን ምምሕዳርን እዩ። ብተለይ ጸብጻብ እንተ ብጽኑዕ እንተደገመ ክኸውን እንተሆነ ኣብ ሕክምናዊ ምርመራ ኣላ ኣለዎ። ኣብ ገዛ ክትግበሩ ዝኽእሉ ኣካላት እዚኦም እዮም፡

• ውሃ ብቕልጡፍ ብምግባር ኣካል ዘይተበሳሐ ኣድርጉ።

• ኣብ ምቕያይ ቦታ ብዝኽርእ ንቕሳቓስ ግበሩ።

• ርእሳኩም ብምስታቕ ኣብ አንዲ ነገር ምልካስ ግበሩን እንተደለኹም ዓይናትኩም ዝግበሩ።

• ተመጣጣኒ መግቢ ብምግባር ምግቢ ኣይትዕዙ።

• ብብዙሕ ጨው ምግባር ኣይትግበሩን።

• ስትረስ ንምቕናጽ ምምሕዳር ግበሩ።

• እንተደለኹም ብሕክምናዊ ምኽሪ መድሃኒት ግበሩ።

ብዙሕ ግዜ ዝተደገመን ዘይተቋረጠን ርእሰ ዝንባብ እንታይ ክትግበሩ ትኽእሉ?

ዘይተቋረጠ ወይ ዝተደገመ ርእሰ ዝንባብ፣ ብዙሕ ግዜ ኣብ ትሕቲ ዝርከብ ጽኑዕ ሕክምናዊ ችግር ምልክት ክኸውን ይኽእል። ውሽጢ እዝኒ ችግራት፣ ነውሮሎጂካዊ በሽታታት፣ ሚግሬን ወይ ምትካል ምስ ዝተዋህበ ኣብ እዚ ዝተዘርአ ግዜ ክትበርም ይኽእል። ንመርመራን ሕክምናን ብቕልጡፍ ሕክምናዊ ሓገዝ ክትቕበል ኣላ ኣለዎ።

ኣብ ምቕያይ ቦታ ወይ ኣብ ምቕምጣ ዝተተኻኸለ ርእሰ ዝንባብ

ኣብ ምቕምጣ ዝተተኻኸለ ርእሰ ዝንባብ ኣብ ብዙሕ ግዜ ብኔኒን ፓሮክሲስማል ፖዚሽነል ቨርቲጎ (BPPV) ዝተብሃለ ኣብ ውሽጢ እዝኒ ናይ ምዕራፍ ክሪስታል ብምትካል ይፈጥር። እዚ ዓይነት ርእሰ ዝንባብ ብርእሰ ንቕሳቓስ ይተኻኸል። ግና ላብይሬንቲት ወይ ቨስቲቡላር ኑሪት እንዳትሰምዕን በሽታታት፣ ትንሳኤ ደም ዝተቐነየ፣ ኣኔሚያ፣ ዘይተበሳሐ ኣካል ወይ ስትረስን ኣንክሲያይቲን እንዳትሰምዕን ጸብጻባት ይፈጥሩ ይኽእሉ። ብዝተሓለፈ ሚግሬን ወይ ጽኑዕ ነውሮሎጂካዊን ልብን ዝተዛረቡ በሽታታት እንተሆኑ ኣብ ምቕምጣ ርእሰ ዝንባብ ይፈጥሩ ይኽእሉ።

ኣብ ቆልዑ ርእሰ ዝንባብ፡ እንታይ ክትረኽቡ ኣለዎ?

ኣብ ቆልዑ ርእሰ ዝንባብ፣ ውሽጢ እዝኒ በሽታታት፣ ሚግሬን፣ ብቕልጡፍ ምዕዳጋ ዝተዋህበ ምዕራፍ ችግራትን እንዳትሰምዕን ሲኑዚት ዝተብሃለ ችግራትን ይፈጥሩ ይኽእሉ። ብዝተሓለፈ ነውሮሎጂካዊ ሁነታት እዚ ጸብጻብ ይፈጥሩ ይኽእሉ። ብዚ ምኽንያት ኣብ ቆልዑ ርእሰ ዝንባብ ምኽንያት ብቕልጡፍ ምርመራ ክትግበሩ ኣላ ኣለዎ።

ኣብ ገበርነት ርእሰ ዝንባብ ምኽንያታት እንታይ እዮምን እንታይ ክትቕይሩ ትኽእሉ?

ኣብ ገበርነት ዘርከበ ሆርሞናዊ ምትካል፣ ዝዓበየ ደም መጠን ወይ ዝተቐነየ ደም ስኳር እንዳትሰምዕን ምኽንያታት፣ ርእሰ ዝንባብ ክትበጽሕ ትኽእል። ብተለይ ንፕሮግስተሮን ሆርሞን ዝዓበየ ይሓግዝ። ኣብ ገበርነት ርእሰ ዝንባብ እንተሆነ ምሕላፍ ግበሩ፣ ውሃ ብቕልጡፍ ግበሩን ኣብ ምቁም ብዝኽርእ ተቐምጡ። ግና ዝተዘርአ ወይ ርእሰ ዝንባብ ምስ ዝተዋህበ ምልክታት እንተሆኑ ሕክምናዊ ምኽሪ ኣላ ኣለዎ።

ንእኩሎም ምኽንያታት እንታይ ኣብ እንታይ ሓላፍነት ክትረኽቡ ትኽእሉ?

ዘይተቋረጠ፣ ብጽኑዕ ወይ ዝተዘረበ ምኽንያት ዘይተረኸበ ርእሰ ዝንባብ ቅድሚ ኣብ እዝኒ ኣፍንጫ ጉርጉም (ካቢ)፣ ነውሮሎጂ ወይ ዳህሊያ ሓኪም ንምምሕዳር ኣላ ኣለዎ። ዝተዛረበ ምርመራ ብዝተዛረበ ባህሪ ቡድናት ይተኸውን ይኽእል።

ብተደጋጋሚ ዝስዕብ ሕቶታት

1. ርእሰ ዝንባብ ምስ ኣብ ኣብ ኣስናት ምምሕዳር ዝግበሩ ምልክታት እንታይ እዮም?

እንተ ርእሰ ዝንባብ ምስ ድንገተኛ ምስ ምልክታት፣ ብጽኑዕ ርእሰ ሕማም፣ ቃል ወይ ምስተውልድ ችግር፣ ኣብ እጅን እግሪን ምሕማም፣ ኣብ ዓንቀጽ ሕማም፣ ብጽኑዕ ትኩሳት ወይ ምትሕትና እንተሆኑ ብቕልጡፍ ናብ ደሓንነት ቦታ ክትግበሩ ኣላ ኣለዎ።

2. ኣብዚ ብዙሕ ዝርከብ ምኽንያታት ምንታይ እዮም?

ኣብ ብዙሕ ዝርከቡ ምኽንያታት ውሽጢ እዝኒ ሕመማት (ቨርቲጎ), ለውጢ ደም ግፊት, ሚግሬን, ደም ብኽልና, ጭንቀትን ንኽሳተት ዘለዎም መድሃኒታት ይኾኑ ይኽእሉ።

3. ምስ ሓንጎል ዝርከብ ምስናይ ብቤት እንታይ ክግበሩ ይኽእሉ?

ኣብ ደሓን ቦታ ኮይኑ ርእሲኻ ንስኻ ብርቱዕ ክትዓጽው እንተኻእልካ ዓይኒኻ ክትዕውት እንተኻእልካን ብቐሊል ክትንፍስ ይኽእል። ግና እቲ ምልክታት እንተተሓደጉ ወይ እንተተደጋገሙ ኣብ ግድነት ሓኪም ንምምላእ ይግበሩ።

4. እንታይ ሕመማት ሓንጎል ዝርከቡ ይኽእሉ?

ውሽጢ እዝኒ ሕመማት, ልብን ደም ሰርሕን ናይ ነሮሎጂ ብሕቲ ሕመማት, ድያቤቲስ, ደም ብኽልና (ኣኔሚያ), ሚግሬን, ታይሮይድ ብሕቲ ሕመማትን ናይ ስነ-ልቦና ጸገማትን ኣብ ትኽክል ይኾኑ ይኽእሉ።

5. መድሃኒት ሓንጎል እንታይ እንደት ይውሰድ?

መደብ መድሃኒት እቲ በቲ ምኽንያት ክትረዳ እንተተረዳ ንእቲ ዝርከበሉ መደብ ክትግበር እዩ። እንተድሕነት መድሃኒት, ፊዚካል ሕክምና, ምግቢ ስርዓት ወይ ዘይምሕደራዊ ሕይወት ለውጢ ክትግበር ይኽእል።

6. ኣብ ቆልዑ ሓንጎል ዝርከብ ድንገተኛ እዩ?

ኣብ ቆልዑ ሓንጎል ዝርከቡ ብዙሕ ምኽንያታት ቀሊልን ዝቕጽልን እንተኾኑ እዚ ብቐሊሉ ይኸውን። ግና እንተተደጋገሙ ወይ ካልእ ምልክታት ኣብ ምስ እንተኾኑ ብግድነት ሓኪም ንምምላእ ይግበሩ።

7. ኣብ መንእሰይቲ ሓንጎል ዝርከቡ ዝሓሸ ዘይኮኑ መንገዳት እንታይ እዮም?

ሓደ ሓደ ምግቢ ብቕሊሉ ክትበሉ, ንሓደ ሓደ ውሃ ክትሰብሑ, ብቀሊሉ ክትንቃንቕ, ብቃልኣብ ክትሓዝ ይመኽሩ። ሓንጎል እንተተሓደገ ወይ እንተንደገ ሓኪም ክትረኽብ ይግበሩ።

8. እንታይ መድሃኒታት ሓንጎል ይወስዱ ይኽእሉ?

ኣብ ኩሉ ደም ግፊት መድሃኒታት, ኣንቲድፕሬሳንት, ዲዩሬቲክስን ኣብ ኩሉ ኣንቲባዮቲክስ ሓንጎል ይወስዱ ይኽእሉ። ዝተጠቀሙ መድሃኒታት እንተምርሕኩም ሓኪምኩም ምምላእ ይግበሩ።

9. ሓንጎልን ምልሳን ሓደ ነገር እዮም?

ሓንጎል ኩሉ ግዜ ምልሳ ኣይደልን። ግና ሓንጎል ምስ ብጽንዓት ድኻነት, ምስ ምጥራይ ወይ ምስ ምውዳብ እንተተያየደ በቲ ምኽንያት ክብደል ዘለዎ ይኽእል ስለዚ ብቕልጡፍ ሕክምና ክትረኽብ ይመኽሩ።

10. ሓንጎልን ቨርቲጎን ፍልያት ኣለዎም?

እወ። ሓንጎል ናይ ኣብዚ ሓሳብ እናይ ምዕራፍን ምዕራፍ ምስ ዝተያየደ ይብል። ቨርቲጎ ደጊም ኣብ እቲ ኣብ ዓይኒ ወይ ብሰብ ዝተሓለወ ምስ ዝተያየደ ሓደ ዝበለ ሓንጎል እዩ።

11. ሓንጎል ስነ-ልቦናዊ ክኸውን ይኽእል?

እወ፣ ንእሽቶ ግዜን ብጽንዓት ጭንቀት ወይ ኣንክሲያይቲ ሓንጎል ኣብ ስነ-ልቦናዊ ምኽንያታት ይኸውን ይኽእል።

12. ሓንጎል ንምክታት እንታይ ክትጠንቀቑ ይግበሩ?

ብቕሊሉ ውሃ ክትሰብሑ, ብስርዓትን ብሚናን ምግቢ ክትበሉ, ብድንጉል ርእሲ ክትንቃንቕ ኣይትግበሩን, ምምሕዳር ጭንቀት ክትጠንቀቑ, ናይ ዘይተሓደሱ ሕመማት ኣብ ቁጽሪ ክትሓዙ ይመኽሩ።

መግለጺታት

• ዓለም ሕክምና ውድብ (WHO), Vestibular Disorders: https://www.who.int/

• መንግስቲ ኣመሪካ ማእከላይ ሕርሻን ኣብ ምምሕዳር ሕመማት (CDC), Dizziness and Vertigo: https://www.cdc.gov/

• American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery (AAO-HNS), Clinical Practice Guideline on Benign Paroxysmal Positional Vertigo.

• American Heart Association (AHA), Dizziness, Vertigo, and Imbalance.

• Mayo Clinic, Dizziness: Causes and Prevention.

• Neurology (ሓኪም ዝተምረ መጽሓፍ), Vertigo and dizziness: practice guideline update.