Waxaan Si Nacayb Leh U Cambaareyneynaa Xadgudubyada Ay Shiinuhu Ka Wado Bariga Turkistan

Tan iyo 1949, ee hoos timaada maamulka Jamhuuriyadda Dadka Shiinaha, xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee Bariga Turkistan waxay sii kordhayaan dhammaan qaybaha nolosha.

Dowladda Shiinaha, si gaar ah si ay uga takhalusto dadka deegaanka ee gobolka, waxay hirgelisay "xeryaha ururinta" oo la caddeeyey sannadkii 2018 iyadoo la adeegsanayo sawirro dayax-gacmeed iyo markhaatiyo, waxayna isku dayaysaa inay adduunka ka dhaadhiciso in xeryahan yihiin "koorsooyin xirfadeed" si ay u qariyaan dambiyada iyo dambiilayaasha, iyadoo sheegaysa in sidaas lagu sifeynayo dadka Bariga Turkistan ee argagixisada, takoorka iyo xagjirnimada. Dhab ahaantii, dambiyo loo aqoonsaday kuwa ka dhan ah aadanaha ayaa lagu fuliyaa xeryahan, dad badan oo ku jiray xeryahaasna lama hayo wax war ah mar kale.

Marka la eego jiritaanka hawlo nidaamsan oo lagu baabi'inayo qaran iyo diin, waa xaqiiqo aan la dafiri karin in falalkan ay ku jiraan qeybta ‘Dambiyada ka dhanka ah Aadanaha’.

Tan iyo bishii Maarso 2017, markii Dowladda Shiinaha ay ansixisay "Xeerka La-dagaallanka Xagjirnimada", tirada dadka Uygur ee Bariga Turkistan lagu xirey xeryaha si xawli ah ayey u korodhay. Sida waafaqsan xeerka, muujinta aqoonsiga diimeed ama dhaqan, xitaa meel gaar ah, sida in la yeesho gadh aan "caadi" ahayn, in la xirto niqaab ama xijaab, in la tukado, la soomo, la diido cabista khamriga, ama la haysto buugaag ama qoraallo la xiriira Islaamka ama dhaqanka Uygur, waxaa loo arkaa "xagjirnimo".

U safarka dalal ay Muslimiintu ku badan yihiin si loo shaqeeyo ama wax loo barto, ama xiriirka lala yeesho dadka ku nool meel ka baxsan Shiinaha, waxay ka mid yihiin sababaha aasaasiga ah ee dadka looga dhigo kuwo laga shakiyo. Dhammaan dadka, rag iyo dumar, da'yar iyo waayeel, magaalo iyo baadiye, waxay wajahayaan khatar lagu xiro.

Warbixinta ay soo saartay Ururka Caalamiga ah ee Samafalka ee Amnesty International ee cinwaankeedu yahay ‘Shiinaha: Xaggee ayay joogaan? Waa waqtigii laga jawaabi lahaa xabsiyada guud ee Gobolka Xinjiang Uygur’, xadgudubyadan waxaa lagu caddeeyey warbixino markhaati ah. Agaasimaha Amnesty International ee Bariga Aasiya Nicholas Bequelin ayaa arrintan ku sheegay, “Looma oggolaan karo dowladda Shiinaha inay sii waddo siyaasadaha wasakhda ah ee ay ku bartilmaameedsanayso qowmiyadaha laga tirada badan yahay. Dowladaha caalamka oo dhan waa inay Shiinaha la xisaabtamaan sababo la xiriira rafaadka ka socda Gobolka Xinjiang Uygur” taasoo muujinaysa halista xaaladda.

Qaran dhan ayaa gebi ahaanba la inkirayaa, xorriyadda cibaadadana waa la diidayaa, magacyada iyo qoraallada afka Turkiga waa la mamnuucayaa, gobolka Bariga Turkistan si ula kac ah ayaa loogu magacaabay Xinjiang. Tallaabooyinkan waxaa lagu doonayaa in lagu tirtiro wacyiga qaranimo. Waxaa la sheeganayaa in gobolkaasi yahay dhul hore u lahaa Shiinaha, waxaana la iska indhatirayaa taariikhda iyo qiimaha gobolka.

Dhammaan dhinacyada ay khusayso waxaa lagu boorinayaa inay xil iska saaraan arrintan, dhammaan hay’adaha caalamiga ah oo ay ugu horreyso Golaha Guud ee Qaramada Midoobay, waxaa lagu baaqayaa in si degdeg ah loo qaado cunaqabateyn xannibaya, waxaana bulshada caalamka lagu dhiirrigelinayaa inay u istaagaan shacabka Uygur ee Bariga Turkistan.

(Xigasho : https://shorturl.at/Zwvd8)