O le ā le Maʻi Fatu? O ā ona Faailoga ma Mafuaʻaga? E Faapefea Ona Faatinoina le Togafitiga i se Faiga Fou?
O auga o le Fatu, O a ona Fa'ailoga ma Mafua'aga? O a Faiga Fa'afou i Togafitiga?
O le auga o le fatu, o se tulaga fa'afuase'i e mana'omia ai togafitiga vave, e tupu pe a le maua e le maso o le fatu le okesene ma mea'ai e mana'omia mo lona soifua. O lona igoa fa'afoma'i o le myocardial infarction, e masani ona tupu ona o le fa'alavelave fa'afuase'i i le tafe o le toto i le fatu ona o le poloka o alatoto korona. E mafua lenei poloka i le fa'aputuputu o le ga'o, kolesterol ma isi mea i puipui o le alatoto, lea e mafai ona ta'e ma fa'atupu ai le fa'aputu o le toto, ma poloka atoatoa pe vaega o le alatoto. Afai e vave ona maua ma togafitia, e mafai ona fa'aitiitia le fa'aleagaina o le fatu.
Fa'amatalaga ma Mafua'aga Autu o le Auga o le Fatu
O le auga o le fatu e fa'ailoa i le le mafai ona maua e le maso o le fatu le okesene e mana'omia, ma mafua ai le fa'aleagaina o le tino o le fatu. E masani ona tupu lenei tulaga ona o le fa'aitiitia po'o le poloka fa'afuase'i o alatoto korona. O le fa'aputuputu o le plak i puipui o alatoto e mafai ona fa'aitiitia ai le alatoto, ma pe a ta'e, e mafai ona fa'aputu ai le toto ma poloka ai le tafe o le toto i le maso o le fatu. Afai e le vave ona tatala le poloka, e mafai ona fa'aleagaina tumau le maso o le fatu ma fa'aitiitia ai le malosi o le fatu e pump ai le toto, lea e ta'ua o le heart failure. O le auga o le fatu o lo'o avea pea ma se tasi o mafua'aga autu o le maliu i le lalolagi atoa. I le tele o atunuu, e sili atu le numera o i latou e maliliu i le auga o le fatu nai lo i latou e maliliu i fa'alavelave tau ta'avale.
O a Fa'ailoga e Taatele i le Auga o le Fatu?
O fa'ailoga o le auga o le fatu e mafai ona eseese i tagata taitasi ma e mafai ona le manino. O fa'ailoga e masani ona va'aia e aofia ai:
Le tiga po'o le fa'alavelave i le fatafata: O le mamafa, fa'amalosi, mu po'o le mamafa i le ogatotonu o le fatafata; e mafai ona fa'asalalau atu i le lima agavale, ua, auvae, tua po'o le manava.
Le mafai ona manava lelei: E mafai ona tupu fa'atasi ma le tiga i le fatafata po'o na'o ia lava.
Susu tele: E masani ona susu malulu ma tele le afu.
Palu ma le vaivai: E mafai ona fa'atupula'ia le vaivai i aso a'o le'i tupu le auga, aemaise lava i fafine.
Fia pa'ū po'o le lagona o le le mautonu
Fa'aletonu o le manava, tigi po'o le leaga o le manava
O le fatu e tetele pe le masani ai e aunoa ma se mafua'aga ma e le mafai ona taofia
O le fatu e vave pe le masani ai le ta
Tiga i tua, tauau po'o le pito i luga o le manava, e masani ona va'aia i fafine.
Le manino o le tale po'o le faigata ona manava
Fufula o vae, vae po'o tapuvae (e masani ona tupu i tulaga ogaoga) O nei fa'ailoga e mafai ona vaivai pe ogaoga tele. Aemaise lava pe a le mou atu le tiga i le fatafata ma le le mafai ona manava i totonu o ni nai minute po'o pe a toe tupu, e tatau ona vave sailia se fesoasoani fa'afoma'i.
Fa'ailoga o le Auga o le Fatu i Vaega Eseese o Tagata
I fafine ma tagata talavou, e mafai ona tupu le auga o le fatu e aunoa ma le tiga masani i le fatafata. I fafine, e masani ona fa'aalia fa'ailoga e pei o le vaivai, tiga i tua, fa'aletonu o le manava, fa'afitauli i le moe ma le popole. I tagata matutua po'o i latou e maua i le ma'i suka, e mafai ona le manino le tiga, ae o le vaivai fa'afuase'i po'o le le mafai ona manava e mafai ona avea ma fa'ailoga muamua.
O le lagona o le fa'alavelave i le fatafata i le po po'o a'o moe, o le fatu e tetele, susu malulu ma le ala fa'afuase'i, e mafai ona avea ma fa'ailoga o le auga o le fatu e tupu i le taimi o le moe.
O a Fa'ama'i Autu e Mafua ai le Auga o le Fatu?
E tele fa'ama'i e mafai ona fa'atupula'ia ai le auga o le fatu, ma e masani ona fa'atasi mai. O fa'ama'i e masani ona va'aia:
Fia ulaula po'o le fa'aogaina o oloa tapaa
Kolesterol maualuga (aemaise lava le maualuga o le LDL kolesterol)
Omiga toto maualuga (hypertension)
Ma'i suka (diabetes)
Tele le mamafa o le tino ma le le lava o le fa'amalositino
Leai se taumafa maloloina (tele le ga'o ma le trans fat, ma le itiiti o le fibre)
Talafa'asolopito o le ma'i fatu i le aiga i le matua laiti
Popole ma le mamafa o le mafaufau
Matutua (e fa'atupula'ia le lamatiaga i le soifua matua)
Ituaiga o le tane (ae peita'i, e fa'atupula'ia le lamatiaga i fafine pe a uma le menopause) O nisi o su'esu'ega i le falema'i (pei o le C-reactive protein, homocysteine) e mafai ona fa'aalia ai le maualuga o le lamatiaga. I togafitiga fa'afoma'i i aso nei, o nisi o auala fa'afoma'i ma taotoga e mafai ona fesoasoani i le fa'aitiitia o le lamatiaga pe a fa'atasi ma suiga i le soifuaga, aemaise lava i tagata e tele le mamafa o le tino.
E Fa'afefea Ona Fa'amaonia le Auga o le Fatu?
O le la'asaga sili ona taua i le fa'amaoniga o le auga o le fatu o le mata'ituina o fa'ailoga ma le tulaga o le ma'i. O su'ega autu e fa'aaogaina:
Electrocardiography (EKG): E fa'aalia ai suiga i le gaoioiga fa'aeletonika o le fatu i le taimi o le auga.
Su'ega toto: Aemaise lava le maualuga o le troponin ma isi enzymes ma porotini e sau mai le maso o le fatu e lagolago ai le fa'amaoniga.
Echocardiography: E su'esu'e ai le malosi o le maso o le fatu ma fa'afitauli i le gaoioiga.
Afai e mana'omia, e mafai ona fa'aopoopo le X-ray o le mama, CT scan po'o le MRI e fai ma su'esu'ega fa'aopoopo.
Coronary angiography: E fa'amaonia ai le poloka po'o le fa'aitiitia o alatoto ma e mafai ona togafitia i le taimi e tasi. Afai e mana'omia, e mafai ona fa'aaoga le balloon angioplasty po'o le stent e tatala ai le alatoto.
La'asaga Muamua i le Auga o le Fatu
O le taimi e taua tele mo se tagata e lagona fa'ailoga o le auga o le fatu. O la'asaga autu e tatau ona mulimulita'i ai:
Vave vala'au mo se fesoasoani fa'afoma'i (vala'au le ambulance po'o le emergency service)
Nofo filemu i se tulaga saogalemu, fa'aitiitia le gaioi
Afai o lo'o na'o ia, tu'u le faitoto'a matala po'o vala'au mo se fesoasoani mai i isi
Afai ua fautuaina e le foma'i muamua, e mafai ona fa'aaoga vaila'au e pei o le nitroglycerin
Tatau ona fa'atali mo le fesoasoani fa'apolofesa se'ia o'o mai le 'au fa'afoma'i, taumafai e 'alofia le popole ma le fa'amalosi e le mana'omia O le vave ma le sa'o o le togafitiga i le taimi o le auga, e fa'aitiitia ai le fa'aleagaina o le maso o le fatu ma fa'ateleina ai le avanoa e ola ai.
Faiga Fa'afou i le Togafitiga o le Auga o le Fatu
I togafitiga fa'afoma'i i aso nei, o le togafitiga o le auga o le fatu e fuafua i le ituaiga, le ogaoga ma fa'ama'i o lo'o iai. E masani ona aofia ai la'asaga nei:
Fa'aaoga vave vaila'au e tatala ai alatoto ma vaila'au fa'amama toto
Fa'atino vave le coronary intervention (angioplasty, stent) e masani ona avea ma filifiliga muamua
Afai e mana'omia, e mafai ona faia le by-pass surgery e sui ai alatoto poloka i alatoto maloloina
A uma ona ave'esea le lamatiaga o le ola, e fa'amalosia suiga i le soifuaga, fa'aaoga vaila'au masani ma pulea fa'ama'i o lo'o iai
Tu'u le ulaula, taumafa maloloina ma paleni, fa'amalositino masani, pulea le popole ma pulea le ma'i suka ma le omiga toto pe a iai O le mulimulita'i i fautuaga a foma'i fatu ma foma'i taotoga, ma asiasiga masani, e taua tele i le faiga o togafitiga.
O a Mea e Mafai Ona Fai e Puipuia ai le Auga o le Fatu?
O le lamatiaga o le auga o le fatu e mafai ona fa'aitiitia tele i le tele o tulaga i suiga i le soifuaga:
Tu'u atoatoa le ulaula ma oloa tapaa
Fa'atū se taumafa e maualalo le kolesterol, tele fuala'au 'aina ma fibre, ma fa'aitiitia le ga'o ma mea'ai fa'agaioia
Fa'amalositino masani; e fautuaina le itiiti ifo i le 150 minute i le vaiaso o fa'amalositino feololo
Pulea le omiga toto ma le suka; fa'aauau vaila'au pe a mana'omia
Afai e tele le mamafa o le tino, saili fesoasoani fa'apolofesa e ausia ai le mamafa maloloina
A'oa'o le pulea o le popole ma fa'aaoga fesoasoani fa'ale-psychology O le tausi i nei puipuiga, e fesoasoani i le fa'aitiitia o le maliu ona o ma'i fatu i le lalolagi atoa.
Fesili e Masani Ona Fesiligia
O le a le matua e masani ona tupu ai le auga o le fatu?
O le lamatiaga o le auga o le fatu e fa'atupula'ia i le soifua matua. Peita'i, o fa'ama'i fa'ale-tama'ita'i, ma'i suka, sigara le le isi uiga o le olaga e pei o le sitaili o le soifuaga, e mafai foi ona vaaia i tagata matutua laiti.
E mafai ona tupu se fatu fati e aunoa ma le tiga i le fatafata?
Ioe. Aemaise lava i fafine, tagata mama'i suka ma tagata matutua, e mafai ona tupu le fatu fati e aunoa ma le tiga i le fatafata. E tatau ona mata'ituina fa'ailoga e le masani ai e pei o le vaivai, le mafai ona manava lelei, fa'atelega po'o le tiga i tua.
E mafai ona tupu le fatu fati i le po po'o a'o moe?
Ioe, e mafai ona tupu le fatu fati a'o moe po'o i le vaveao. O i latou e ala i le po ona o le tiga i le fatafata, fatu vave po'o le lagona le malamalama e tatau ona vave su'esu'e fa'afoma'i.
O fa'ailoga o le fatu fati i fafine e ese mai i ali'i?
I fafine, nai lo le tiga masani i le fatafata, e mafai ona i ai le vaivai, tiga i tua ma le manava, le mafai ona manava lelei, fa'atelega ma isi fa'ailoga eseese.
O a tulaga e mafai ona fenumiai ma le fatu fati?
O nisi fa'ama'i e pei o fa'afitauli o le manava, fa'aletonu o le mafaufau, tiga o le maso ma le ponaivi, reflux ma pneumonia e mafai ona fa'aalia fa'ailoga e tutusa ma le fatu fati. Afai e masalosalo, e tatau ona faia se su'esu'ega fa'afoma'i.
E tatau ona inu aspirin pe a tupu le fatu fati?
A iai le fautuaga a le foma'i ma e leai se allergy, o le inuina o le aspirin a'o le'i oo mai le fesoasoani fa'anatinati e mafai ona aogā i nisi tulaga. Ae i taimi uma, e tatau ona muamua sailia le fesoasoani fa'afoma'i.
E mafai ona toe malolosi atoatoa pe a uma le fatu fati?
O le to'atele o i latou e maua i togafitiga vave, e mafai ona toe maua le soifua maloloina lelei i togafitiga talafeagai ma suiga i le soifuaga. Peita'i, i nisi tulaga e mafai ona tupu ai le leiloa tumau o le galuega a le fatu.
O a mafua'aga o le fatu fati i tagata matutua laiti?
I tagata matutua laiti, o le ulaula, maualuga o le kolesterolo, puta, le gaoioi, ma nisi o fa'aletonu o totoga fanau mai e mafai ona mafua ai le fatu fati.
O a mea e tatau ona mata'ituina i le taumafa ina ia puipuia ai le fatu fati?
E tatau ona filifilia fuala'au 'aina, fuala'au, saito atoa, i'a ma ga'o maloloina; fa'aitiitia le taumafa o ga'o tumu ma trans, masima ma le suka.
O afea e mafai ai ona amata faamalositino pe a uma le fatu fati?
O le polokalame faamalositino pe a uma le fatu fati e tatau ona amata i lalo o le vaaiga a le foma'i ma i le iloiloga o le tulaga lamatia o le tagata.
O le a le umi e nofo ai se tagata i le falemai pe a uma le fatu fati?
O lenei umi e fa'alagolago i le matuia o le fatu fati ma togafitiga na faia. E masani ona nofo i le falemai i le va o ni nai aso i le tasi le vaiaso.
A iai le ma'i fatu i le aiga, o le ā e tatau ona fai?
O le tala'aga o le aiga o se tulaga lamatia taua. E tatau ona 'aua ne'i ulaula, taumafa maloloina, faamalositino masani ma, pe a mana'omia, faia siaki masani o le fatu.
E mafai ona mafua ai le fatu fati le popole?
O le popole umi, e mafai ona fa'ateleina ai le lamatiaga o le fatu fati i se auala tu'usa'o. O le taumafai e 'alofia le popole po'o le fa'aogaina o auala lelei e feagai ai ma le popole e aogā.
Punaoa
World Health Organization (WHO): Cardiovascular diseases (CVDs) Fact Sheet.
American Heart Association (AHA): Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery.
European Society of Cardiology (ESC): Guidelines for the management of acute myocardial infarction.
US Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Heart Disease Facts.
New England Journal of Medicine, The Lancet, Circulation (Fa'asalalauga fa'afoma'i iloga).