O Mea e Tatau Ona E Iloa e Uiga i le Gatete o le Mata

O le seʻe o le mata, o se tulaga e masani ona tupu i totonu o le sosaiete ma e masani ona manatu e le afaina, ae o le mea moni o se fa'ama'i fa'alesoifua maloloina e mafua mai i le fa'amalosi fa'afuase'i o maso o le laugutu o le mata. E masani ona tupu i le olaga i aso faisoo ona o le vaivai po'o le le lava o le moe, ae i nisi taimi e mafai ona avea ma fa'ailoga o isi ma'i o le mata o lo'o i lalo ifo. O le mea lea, pe a umi se taimi po'o le tele o taimi e toe tupu ai le seʻe o le mata, e taua le fa'afeso'ota'i se foma'i fa'apitoa i ma'i o mata.
O le ā le Seʻe o le Mata?
I le foma'i, o le seʻe o le mata e taʻua o le “miyokimi”, ma e masani ona aliali mai i le fa'amalosi fa'afuase'i, pu'upu'u ma le pulea e le tagata (spazma) o maso o le laugutu o le mata. E masani ona tupu nei fa'amalosi i le laugutu pito i luga o le mata; i nisi tagata e mafai ona tupu i le laugutu pito i lalo po'o i laugutu uma e lua. O le seʻe e mafai ona matua vaivai ma le maitauina, ae i nisi taimi e mafai ona tupu fa'atele i le aso po'o le leai lava. I nisi taimi seasea, e mafai ona sili atu le malosi ma umi, e oo lava ina tapunia uma ai laugutu o le mata. O lenei tulaga ogaoga e taʻua o le “blefarospazm” ma e manaʻomia ai se iloiloga fa'afoma'i.
E tele ina na'o le fa'alāpotopotoga ma le vaivai o fa'ailoga e mafua ai le seʻe o le laugutu o le mata. Ae ui i lea, i nisi tulaga seasea, afai e iai fo'i le fa'amalosi o maso i isi vaega o le foliga ma gaioiga e le mafai ona pulea, e mafai ona fa'ailoa mai se fa'afitauli fa'aneurological. I ia tulaga, e tatau ona vave ona fa'afeso'ota'i se nofoaga o le soifua maloloina.
Mafua'aga e Mafai Ona Tupu ai le Seʻe o le Mata
E masani ona tupu le seʻe o le mata o se tulaga e le afaina ma e le tumau. E le o iloa manino le mafua'aga tonu i le tele o mataupu, ae o nisi mea e mafai ona fa'aoso ai le spazma o maso o le mata:
Vaivai tele
Le lava o le moe po'o le le masani ona moe
Faatāua ma le popole
Fa'aletonu, fiva po'o le mago o mata
Fa'ama'i o mata
Fa'aalia i le la malosi, matagi, ea palapala po'o nofoaga pupula
Fa'atele ona fufulu mata po'o manu'a fa'aletino
Fa'aaogaina tele o le kafeini, 'ava malosi po'o oloa tapaa
Aafiaga o nisi vaila'au
E matua seasea, ae o nisi fa'ama'i fa'aneurological po'o kanesa o le fai'ai e mafai fo'i ona avea ma mafua'aga i le seʻe umi o le mata. O le mea lea, afai e umi ona fa'aauau fa'ailoga, e tatau ona talanoa i se foma'i fa'apitoa.
Mafua'aga o le Seʻe i le Mata Agavale po'o le Mata Taumatau
O mafua'aga o le seʻe i le mata taumatau ma le mata agavale e tutusa lava. Vaivai, maualuga o le popole, fa'aaogaina tele o le kafeini po'o le 'ava malosi, fa'aletonu o le paleni o le eletise i le tino ma nisi vaila'au e mafai ona mafua ai lenei tulaga. E seasea, o le seʻe o le mata e mafai ona avea ma fa'ailoga o se fa'afitauli o le soifua maloloina; i lenei tulaga, e taua le faia o se su'esu'ega o le mata ma isi su'esu'ega talafeagai.
O a Fa'ailoga o le Seʻe o le Mata?
O le fa'ailoga autu o le fa'amalosi vave, fa'ata'ita'i ma le pulea e le tagata o maso i le laugutu o le mata (i luga po'o lalo). E masani ona leai se tiga, ae i nisi tagata e mafai ona fa'afaigatā ai. E mafai ona na'o ni nai sekone le umi o le seʻe, pe mafai fo'i ona fa'aauau i aso e tele. I tulaga ogaoga, e mafai ona tapunia uma ai le laugutu o le mata.
I ā Tulaga e Tatau Ona Fai se Fesoasoani Fa'afoma'i?
O le tele o seʻe o le mata e mou atu i se taimi pu'upu'u ma e masani ona le manaʻomia se togafitiga. Ae afai e iai fa'ailoga nei, aua le fa'atuai ona fa'afeso'ota'i se foma'i mata:
Afai e matua pa'u le laugutu o le mata
Afai e tele le pipisi po'o le mumu tumau i mata
Afai e tupu fo'i le fa'amalosi o maso i isi vaega o le foliga
Afai e tapunia atoatoa le mata i le taimi o le spazma ma e faigatā ona toe tatala
Afai e iai le tafe, fula po'o fa'ailoga manino o le fiva i le mata
Afai e sili atu i le tolu vaiaso le umi o le seʻe
Fa'aopoopo, afai e iai suiga fa'afuase'i i le va'ai, tiga po'o le fa'amalosi e le pulea i isi maso i tafatafa o le mata, e mafai ona manaʻomia fo'i se iloiloga fa'aneurological.
Fa'amaoniga ma le Fa'agasologa o le Su'esu'ega o le Seʻe o le Mata
O le fa'amaoniga o le seʻe o le mata e masani ona faia i le fa'atalanoaga o le tala fa'alesoifua maloloina a le ma'i ma le su'esu'ega fa'afoma'i. I nisi taimi seasea, afai e fa'aauau pea fa'ailoga, e mafai ona mana'omia su'esu'ega atili mo ma'i o mata po'o fa'afitauli fa'aneurological (fa'ata'ita'iga, ata fa'ama'i fa'aaogaina le MR, su'ega toto po'o le iloiloga fa'aneurological). E taua lenei mea ina ia aveesea ai mafua'aga ogaoga.
Fa'aitiitia le Seʻe o le Mata ma Puipuiga
O le tele o seʻe o le mata e mafai ona mou atu lava i ni la'asaga faigofie. O lo'o i lalo nisi fautuaga i lenei mataupu:
Ia lava le moe ma taumafai i le moe lelei.
Fa'amalie mata i taimi uma ma fai malologa pe a umi ona va'ai i le lau.
Fa'aitiitia le inu o meainu e maualuga le kafeini e pei o le kofe, ti ma meainu malosi.
Aua le fufulu po'o le oomiina o mata e aunoa ma se mafua'aga.
Afai e masalomia le mago o mata, fiva po'o fa'ama'i, fa'afeso'ota'i se foma'i mo le fa'aaogaina o vaila'au po'o mata tioata talafeagai.
Fa'aaoga tioata mata e puipui ai i le la (UV filter) pe a i fafo.
Ia mautinoa e mama ma susu le ea o le siosiomaga; o le fa'amamāina ma le fa'aleleia o le ea e aoga mo le soifua maloloina o mata.
Aua le fa'atuai ona saili fesoasoani fa'apsikolojia pe a manaʻomia mo le fa'aitiitia o le popole.
Afai e iai sau ma'i o le mata po'o se ma'i tumau, ia fa'aauau ona fa'aaoga vaila'au e pei ona fautuaina e le foma'i.
Filifiliga o Togafitiga
O le tele o taimi e mou atu ai le seʻe o le mata e aunoa ma se togafitiga. Afai e fa'aauau pe fa'atele ona tupu fa'ailoga, e taua le togafitia o le mafua'aga i lalo ifo pe a mae'a le su'esu'ega fa'afoma'i. Afai e iai le fiva po'o le mago o le mata, e mafai ona fautuaina vaila'au mata po'o suni loimata. Afai o le popole ma le vaivai o maso, e fautuaina le malologa. I tulaga seasea ma ogaoga, e mafai ona fa'aaoga vaila'au fa'amalū maso po'o togafitiga atili i lalo o le fautuaga a le foma'i. Mo le blefarospazm, e mafai ona manaʻomia tui botulinum toxin ma e tatau ona faia i lalo o le vaavaaiga a le foma'i.
Manatua, afai e umi, malosi po'o le masani ona toe tupu le fa'amalosi o maso i ou mata, o le sailia vave o le fesoasoani a le foma'i e mafai ona puipuia ai fa'afitauli ogaoga i le lumana'i. Aua le fa'atalalē i le soifua maloloina o ou mata.
Fesili Masani ona Fesiligia
1. Aiseā e tupu ai le seʻe o le mata?
O le vaivai, le lava o le moe, popole, fa'aaogaina o le kafeini po'o le fa'aletonu o le mata o mafua'aga autu ia o le seʻe o le mata. I nisi taimi seasea, e mafai ona mafua mai i ma'i o le mata po'o fa'ama'i fa'aneurological.
2. E afaina le seʻe o le mata?
O le tele o seʻe o le mata e le afaina ma e mou atu i se taimi pu'upu'u. Ae afai e umi ona fa'aauau pe o fa'atasi ma isi fa'ailoga ogaoga, e tatau ona fa'afeso'ota'i se foma'i.
3. O le seʻe o le mata agavale o se fa'ailoga leaga?
E leai se eseesega i le soifua maloloina i le va o le seʻe o le mata agavale ma le mata taumatau. E masani ona tutusa mafua'aga o le seʻe i mata uma e lua.
4. I ā tulaga e tatau ai ona alu i le foma'i mo le seʻe o le mata?
Afai e sili atu i le tolu vaiaso le umi o le seʻe, e tapunia uma ai le mata, e iai le tiga, fula po'o le leiloa o le va'ai, po'o le amata o le fa'amalosi e le pulea i isi maso o le foliga, e tatau ona fa'afeso'ota'i se foma'i fa'apitoa.
5. O ā mea e mafai ona fai e fa'aitiitia ai le seʻe o le mata?
Ia lava le moe, fa'aitiitia le popole, fa'aitiitia le fa'aaogaina o le kafeini, fai malologa pe a umi ona va'ai i le lau ma tausi le tumama o mata.
6. E pipisi le seʻe o le mata?
Leai, e le o se fa'ama'i pipisi le seʻe o le mata.
7. E mafai ona tumau le seʻe o le laugutu o le mata?
O le tele o seʻe o le laugutu o le mata e le tumau. Afai e leai se ma'i ogaoga i lalo ifo, e le fa'amoemoeina ona tumau.
8. O ā mata tioata e fa'aaoga i le seʻe o le mata?
E mafai ona fa'aaoga mata tioata talafeagai mo le fiva, mago po'o fa'ama'i o le mata i lalo o le fautuaga a le foma'i.
9. E mafai ona fa'ateleina le seʻe pe a fufulu le mata?
Ioe, o le fufulu po'o le oomiina o le mata e mafai ona fa'aoso ai le fa'aletonu ma fa'ateleina ai le seʻe.
10. E tatau ona fa'aaoga togafitiga fa'alenatura po'o isi togafitiga ese mo le seʻe o le mata?
E le fautuaina le fa'aaogaina o togafitiga ese vagana ai le fautuaga a foma'i. E tatau ona faia muamua se su'esu'ega fa'afoma'i mo fa'ailoga o le mata.
11. O le ā le mea e fai pe a iai le tiga o le ulu fa'atasi ma le seʻe o le mata?
Afai e fa'aauau fa'atasi fa'ailoga, e mafai ona manaʻomia se iloiloga fa'aneurological, ma e tatau ona fa'afeso'ota'i se foma'i.
12. E lamatia le seʻe o le mata i tamaiti?
E masani ona le tumau foi i tamaiti. Ae afai e fa'atele ona tupu po'o iai isi fa'ailoga, e tatau ona fa'afeso'ota'i se foma'i o tamaiti po'o se foma'i mata.
Punaoa
Faalapotopotoga o le Soifua Maloloina a le Lalolagi (World Health Organization – WHO)
Akademi a Amerika mo Mata (American Academy of Ophthalmology – AAO)
Mayo Clinic: Gatete o Mata
National Eye Institute – Punaoa mo le Faamatalaga i le Soifua Maloloina o Mata
Cleveland Clinic: Gatete o Mata (Myokymia ma Blepharospasm)