الوداعي خطبو
اي انسانو!
منهنجي ڳالهه کي چڱيءَ طرح ٻڌو.
مان نٿو ڄاڻان، شايد هن سال کان پوءِ هتي اوهان سان هميشه لاءِ ٻيهر نه ملي سگهان.
اي انسانو!
جيئن عرفي جو ڏينهن پاڪ آهي، جيئن ذوالحج جو مهينو پاڪ آهي، جيئن مڪه شريف مبارڪ شهر آهي؛ تيئن اوهان جون جانيون، مال، ۽ عزتون به اهڙيءَ طرح پاڪ آهن، هر قسم جي حملي کان محفوظ آهن.
منهنجا ساٿي!
سڀاڻي اوهان پنهنجي رب سان ملندؤ ۽ اڄ جي هر حالت ۽ عمل بابت اوهان کان پڇا ٿيندي. خبردار! منهن کان پوءِ وري پراڻين گمراهيءَ ڏانهن موٽي هڪ ٻئي کي قتل نه ڪريو. منهنجي هن وصيت کي هتي موجود ماڻهو غير موجود ماڻهن تائين پهچائين. ٿي سگهي ٿو ته جنهن کي ٻڌايو وڃي، اهو هتي موجود ٻڌندڙ کان وڌيڪ سمجهي ۽ محفوظ رکي.
منهنجا ساٿي!
جنهن وٽ امانت آهي، اهو ان کي مالڪ ڏانهن واپس ڪري.
سود جي هر قسم کي ختم ڪيو ويو آهي، اهو منهنجي پيرن هيٺ آهي.
پر اوهان کي پنهنجو اصل قرض ضرور ادا ڪرڻ گهرجي. نه ظلم ڪريو ۽ نه ئي ظلم جو شڪار ٿيو.
الله جي حڪم سان سودخوري هاڻي حرام آهي. جاهليت جي زماني جي هي بدترين رسمون منهنجي پيرن هيٺ آهن. سڀ کان پهرين جيڪو سود ختم ڪيو اٿم، اهو عبدالمطلب جي پٽ عباس جو سود آهي.
منهنجا ساٿي!
جاهليت جي دور جا رت جا بدلا به ختم ڪيا ويا آهن. سڀ کان پهرين جيڪو رت جو بدلو ختم ڪيو اٿم، اهو عبدالمطلب جي پوٽي ربيع جو بدلو آهي.
اي انسانو!
اڄ شيطان اوهان جي هن سرزمين تي هميشه لاءِ پنهنجو اثر ۽ حڪمراني وڃائي چڪو آهي. پر انهن ختم ڪيل شين کانسواءِ، جيڪڏهن اوهان ننڍين ڳالهين ۾ شيطان جي پيروي ڪندا ته اهو به کيس خوش ڪندو. پنهنجي دين جي حفاظت لاءِ انهن کان بچو.
اي انسانو!
عورتن جي حقن جو خيال رکو ۽ ان معاملي ۾ الله کان ڊڄو. اوهان عورتن کي الله جي امانت طور قبول ڪيو آهي؛ انهن جي عزت ۽ عفت کي الله جي نالي تي وعدو ڪري حلال ڪيو آهي. اوهان جا عورتن تي حق آهن، ۽ عورتن جا اوهان تي حق آهن. اوهان جو عورتن تي حق آهي ته اهي پنهنجي گهر ۾ اوهان جي ناپسنديده ڪنهن به شخص کي داخل نه ڪن. عورتن جو اوهان تي حق آهي ته اوهان انهن جي خوراڪ ۽ پوشاڪ رواجي طور تي مهيا ڪريو.
اي مؤمنو!
مان اوهان وٽ ٻه امانتون ڇڏي رهيو آهيان، جيستائين اوهان انهن کي مضبوط پڪڙيندؤ، اوهان ڪڏهن به گمراهه نه ٿيندؤ. اهي امانتون الله جي ڪتاب قرآن پاڪ ۽ نبي جي سنت آهن.
اي مؤمنو!
منهنجي ڳالهه کي چڱيءَ طرح ٻڌو ۽ چڱيءَ طرح محفوظ رکو! مسلمان مسلمان جو ڀاءُ آهي ۽ سڀ مسلمان ڀائر آهن. دين جي ڀاءُ جي ڪنهن به حق تي زيادتي حلال ناهي. سواءِ ان جي جو دل جي خوشيءَ سان ڏنو وڃي.
منهنجا ساٿي!
پنهنجي پاڻ تي به ظلم نه ڪريو. اوهان جي نفس جو به اوهان تي حق آهي.
اي انسانو!
اوهان جو رب هڪ آهي. اوهان جو پيءُ به هڪ آهي. اوهين سڀ آدم جا ٻار آهيو، ۽ آدم مٽيءَ مان پيدا ٿيو. نه ڪنهن عرب کي غير عرب تي برتري آهي، نه غير عرب کي عرب تي. نه ڳاڙهي رنگ واري کي ڪاري تي، نه ڪاري کي ڳاڙهي رنگ واري تي ڪا برتري آهي. برتري رڳو تقوى ۾ آهي. الله وٽ سڀ کان وڌيڪ عزت وارو اهو آهي جيڪو الله کان سڀ کان وڌيڪ ڊڄي ٿو.
اي انسانو!
الله تعاليٰ هر حق واري کي سندس حق ڏئي ڇڏيو آهي. هرڪو پنهنجي ڪيل گناهه جو ذميوار آهي. پيءُ پٽ جي، ۽ پٽ پيءُ جي گناهه جو ذميوار ناهي.
خبردار! هي چار شيون هرگز نه ڪريو:
الله سان ڪنهن کي شريڪ نه ڪريو.
الله جي حرام ۽ محترم ڪيل جان کي ناحق قتل نه ڪريو.
زنا نه ڪريو.
چوري نه ڪريو.
اي انسانو!
سڀاڻي مون کان اوهان بابت پڇا ٿيندي. ڇا چوندا اوهين؟
صحابه ڪرام جواب ڏنو:
"اوهين الله جي رسالت پهچائي، رسالت جو فرض ادا ڪيو، اسان کي وصيت ۽ نصيحت ڪئي، اسان انهيءَ جي گواهي ڏيون ٿا."
رسول الله پنهنجي شهادت واري آڱر آسمان ڏانهن کڻي ٽي ڀيرا چيو
"گواه ره! اي رب!
گواه ره! اي رب!
گواه ره! اي رب!"
حضرت محمد صلي الله عليه وسلم