Sonqon Unquyqa Imarayku Kanchu? Rikch'aynin, Imarayku Kunan Kanchu? Qayna Pacha Yachaymanta Qunqaykuy Imayna Ruwasqa Kanchu?
Sonqon Unquy Qanchisqa Rikuykuna, Imayna Ruraykuna? Kunan Qatiq Qunqaykuna Imayna?
Sonqon unquyqa, sonqon aychaqa chaymiqa kawsaypaq munasqan oksígeno wan mikhuyta mana chaskispa ruwasqa, utqay chaskiyta munasqa huk kaymi. Hampiy sutinmi miyokard infarktus, achka kutin sonqonta uywasqa koroner waykukunapi utqay wichqaywanmi rikuy. Kay wichqayqa, wayku wallpapi chaylla qollay, kolesterol wan huk ima churanakuna chaypi tantaykuspa, chay churanakuna wichqaywan chinkaykuchkan, utaq chaypi ruwasqa yawar chinkaywanmi waykuta tukuyllata utaq aswan pisiyuq wichqaywan wichqaykuchkan. Utqay rikuywan hampiywanmi sonqoman ruwasqa chinkayqa aswan uchuyta ruwakuchkan.
Sonqon Unquypa Riqsichiywanmi Qanchisqa Imayna Kunan Ruraykuna
Sonqon unquyqa; sonqon aychapa oksígeno munaynin mana chaskispa, sonqon aychapa nanaywanmi riksichisqa. Kayqa, achka kutin koroner arterkunapi wichqay utaq utqay wichqaywanmi ruwasqa. Wayku wallpapi tantaykusqa churanakuna pisi pisi wichqayta ruwakuchkan, chay chinkaykuchkanqa yawar chinkaywanmi sonqon aychaman yawar puriyta utqay chinkaykuchkan. Kay wichqay utqayta mana kutichispa, sonqon aychaqa kutiyta mana atiyta chinkaykuchkan, sonqon wichqaywanmi mana allin ruwakuchkan, chaymi sonqon mana atiyta ruwakuchkan. Sonqon unquyqa llapan pacha llaqtakunapi wañuypa ñawpaqmi kashan. Aswan llaqtakunapi sonqon unquyqa, tapuykuna chinkaywan wañuyta aswan ruwakuchkan.
Sonqon Unquypa Aswan Rikusqakuna Qanchisqa?
Sonqon unquypa rikuykuna runa runamanqa hukllaña riksichiyta ruwakuchkan, mana kashanmi chayllaña riksichiykuna. Aswan rikusqakuna kaykuna:
Qasqu nanay utaq mana allin kay: Qasqu chawpipi wichqay, chinkay, ruphay utaq wichqaylla, huk kutin chay nanayqa lluqsimun k'uchuman, kunaman, kiruman, wiksamanmi puriyta atiy.
Sunkha chinkay: Qasqu nanaywanmi utaq sapa sapa ruwakuchkan.
Ruphay: Sumaqlla chiri wan aswan ruphay rikusqaymi.
Ch'uyanchay wan sayk'uy: Unquy ñawpaq punchawkuna ch'uyanchay aswan ruwakuchkan, warmikuna aswan rikusqaykuchkan.
Uma muyuy utaq chinkaylla rikusqay
Wiksapa ch'aki, qaylluy utaq mana allin mikhuy
Ruwanakuywan mana tinkuykuchkan utaq mana chinkaykuchkan sonqon tikray
Sonqon tinkuy aswan utqay utaq mana allin ruwakuchkan
Wiqaw, wiksapa utaq wichqay chawpipi nanay, warmikuna aswan rikusqaykuchkan.
Mana yuyaywan ch'akiy utaq mana allin wayra chaskiy
Chaki, chaqra utaq chaki kunapi inflamasiyun (aswan hatun unquypi) Kay rikusqaykuna huk kutin uchuy, huk kutin aswan hatunmi kan. Qasqu nanay wan sunkha chinkay mana pisiyuq punchawkunapi mana chinkayta ruwakuchkan utaq kutiyta ruwakuchkan, utqay hampiyta maskhayta mana pisi punchaw chaylla ruwakuchkan.
Huk Runakuna Qutupi Sonqon Unquypa Rikusqaykuna
Warmikuna wan wayna runakuna sonqon unquyqa hukllaña qasqu nanay mana kashanmi ruwakuchkan. Warmikunaqa ch'uyanchay, wiqaw nanay, wiksapa ch'aki, puñuy mana allin kay wan manchakuy rikusqaykuna ñawpaqmi kan. Machukuna utaq diabeteswan runakunaqa nanay mana hatunmi kan, chaymanta utqay ch'uyanchay utaq sunkha chinkay ñawpaq rikusqaymi kan.
Ch'isi utaq puñuykunapi rikusqa qasqu mana allin kay, sonqon tikray, chiri ruphay wan utqay musquywanmi puñuywan ruwasqa sonqon unquypa ñawpaq rikusqaykuna kanman.
Sonqon Unquyta Ruwachiykuchkan Qanchisqa Hatun Risku Fakturkuna?
Sonqon unquypa ruwasqanpi achka risku ima runakuna ruwakuchkan, hukllaña kay risku ima runakuna aswan kutinmi kashan. Aswan rikusqakuna risku ima runakuna:
Q'achachiy wan t'ikray ima ruwanakuy
Hatun kolesterol (aswan LDL kolesterol wiñay)
Hatun kallpachakuy (hipertensión)
Diabetes (miski unquy)
Hatun k'anchaywan mana puriy
Mana allin mikhuy (aswan q'uchu grasa wan trans grasa, mana aswan ch'alla mikhuy)
Ayllupi wayna punchawpi sonqon unquypa tariynin
Manchakuy wan sapa punchaw mana allin yuyay
Machuy kay (risku machuywan wiñan)
Qari kay (ichaqa warmikuna menopause qhipa risku wiñan) Huk laboratorio rikusqaykuna (C-reaktivo proteína, homosisteina hina) aswan risku rikusqayta ruwakuchkan. Kunan hampiypi k'anchaywan runakuna, huk qirurgiyawan wan ima ruwanakuywan kawsay tikraywan risku chinkayta yanapankuchkan.
Sonqon Unquypi Riqsichiy Imayna Ruwasqa?
Sonqon unquypa riqsichiypi aswan hatun ruwasqa, unquq runapa willakuykuna wan klinikapa qhawariyninmi. Chaymanta kay hatun rikusqaykuna ruwakuchkan:
Elektrokardiografía (EKG): Unquypi sonqon k'anchaypa tikraykuna rikusqayta ruwakuchkan.
Yawarpim rikusqay: Aswan troponin hina sonqon aychamanta lluqsisqa enzima wan proteína wiñay rikusqayta yanapankuchkan.
Ekokardiografía: Sonqon aychapa tinkuy kallpanta wan puriy mana allin kayta qhawakuchkan.
Munasqapi qhawariy: qhichwa qhawariy, tomografía computarizada utaq resonancia magnética huk rikusqaykuna ruwakuchkan.
Koroner anjiyografía: Wayku wichqay wan pisi kaypa riqsichiyta, chaymanta hampiyta ruwakuchkan. Ruwanakuypi munasqapi balon anjiyoplastia utaq stentwan wayku kichayta atiy.
Sonqon Unquypi Ñawpaq Ruwasqakuna
Sonqon unquypa rikusqayta uyariq runapaq pacha aswan hatunmi. Kaypi ruwasqakuna kaykuna:
Utqay hampiy yanapakuqta maskhay (utqay qhaway utaq ambulans llamay)
Runa qasilla tiyayta munay, puriyta pisi ruwachiy
Sapa sapa kashanqa punkuta kichayta utaq llaqta runakunamanta yanapay maskhay
Ñawpaq hampiq willasqanmanta, nitroglicerina hina hampiyta apayta atiy
Hampiq chayamankama yanapayta suyay, mana munasqan puriy wan manchakuyta mana ruwachiy Unquypi utqay wan allin ruwasqa, sonqon aychapi nanayta aswan uchuyta ruwakuchkan wan kawsay kausayta aswan wiñachiy.
Sonqon Unquypa Hampiypi Kunan Qatiq Qunqaykuna
Kunan hampiypi sonqon unquypa hampiy, unquq runapa unquypa kastan, hatun kayninta wan risku ima runakunata qhawaywanmi ruwakuchkan. Hampiyqa kay ruwasqakunata churan:
Utqay wayku kichay hampiy wan yawar chinkay hampiyta qallariy
Ñawpaq kutin koroner ruwanakuy (anjiyoplastia, stent apay) aswan ñawpaq akllay
Munasqapi by-pass qirurgiyawan wichqay waykunata allin waykukunawan tikray hampiy ruwakuchkan
Kawsay risku chinkay qhipa sonqon allin kayta yanapakuq kawsay tikray, hampiyta ruwakuy wan risku ima runakunata qhaway
Q'achachiyta saqiy, allin wan tinkuy mikhuy, sapa punchaw puriy, manchakuy qhaway wan diabetes wan hipertensión mana chinkayta ruwakuchkan Kay hampiypi unquq runakuna, kardiologuwan wan sonqon wayku qirurguwan willakuykuna qhawayta munan, sapa punchaw qhawayta ruwakuchkan.
Sonqon Unquymanta Qhawaypaq Imayna Ruwasqa?
Sonqon unquypa risku, achka kutin kawsay tikraywan aswan uchuyta ruwakuchkan:
Q'achachiy wan t'ikray ima ruwanata tukuyta saqiy
Kolesterol uchuy, q'achu wan ch'alla mikhuy, q'uchu grasa wan ruwasqa mikhuyta pisi apay
Sapa punchaw puriy ruwakuy; semana sapa 150 minutos chawpi kallpawan puriyta willakuchkan
Hatun kallpachakuy wan yawar miski mana chinkayta ruwakuchkan; munasqapi sapa punchaw hampiyta qatiy
Hatun k'anchaywan utaq k'anchay kashanqa, allin k'anchayta chaskiypaq yanapay maskhay
Manchakuy qhawayta yachay wan yuyay hampiy ima yanapayta apay Kay ruwasqakunata qhaway, llapan pacha sonqon unquypa wañuyta mana chinkayta yanapankuchkan.
Aswan Tapuykuna
Sonqon unquy imayna punchawkuna aswan rikusqay?
Sonqon unquypa risku machuywan wiñan. Ichuqa ayllu ima runakuna, diabetes, q'achachiywan puriy wan kawsay tikraywan wayna runakunapi rikusqayta atiy.
Qasqu nanay mana kashanmi sonqon unquyta chaskiy atiy?
Arí. Aswan warmikuna, diabeteswan runakuna wan machukuna sonqon unquyqa, qasqu nanay mana kashanmi ruwakuchkan. Ch'uyanchay, sunkha chinkay, ch'aki utaq wiqaw nanay hina rikusqaykuna qhawayta munan.
Sonqonwan utaqa puñuykama sunqu unquy rikuykuchkanchu?
Arí, sunqu unquykuna puñuykama utaq paqarinmi rikuykuchkan. Puñumanta chaylla chukchay, sunqulla utaq uma chinkaywan qhipa kichkankuqa, hampiy yachachiypaq pisi pisi hamuqta riqsinanku.
Warmikunapi sunqu unquy rikuykuna qhariwanqa sapaqchu?
Warmikunapi tradisional chukchay mana kanchu, chaymanta chinkay, wiksapi utaq qhipapi nanay, samay ch'usay, millaywan sapaq rikuykuna kan.
Sunqu unquywanqa imayna kasqakunata chinkachikuchkan?
Wiksay unquykuna, manchakuy, tullu-wira nanaykuna, refluwan pneumonia hina unquykuna sunqu unquywan sapaq rikuykuna rikuchkan. Mana yachanqaña, hampiy yachachiyqa ruranalla.
Sunqu unquywan aspirin mikhuyta munanchu?
Hampiq yachachirqanki, mana allinchuqa, chaylla yanapay hamuqkama aspirin mikhuyqa aswan allinmi. Ichraq, sapa kutin hampiy yanapaymi ñawpaqta ruwanalla.
Sunqu unquy qhipa tukuy allin kawsayman kutiyta atinchikchu?
Qayna yanapayta chaskirqankuqa, allin hampiywan kawsaymanta ruwaspa, sumaq kawsayman kutiyta atinku. Ichraq, sapa kutin sunqu ruruy chinkaymi rikuykuchkan.
Wayna runakunapi sunqu unquy imayna kasqankuna?
Wayna runakunapi iqicha, jatun k'anchay yuraq, qhapaq wira, mana puriy, sapaq paqarin sunqu ch'aki sunqu unquyman puriyta atinku.
Sunqu unquymanta qhawaypaq mikhuyta imayna ruwanan?
Ch'uwaq, misk'i, tukuy trigo, challwa, allin asiyuq ñut'ita akllay; mana allin asiyuq, trans asiyuq, kachi, misk'i mikhuyta chinkachiy.
Sunqu unquy qhipa imayna puriyta qallariyta atinchik?
Sunqu unquy qhipa puriyta hampiq yachachiywan, runa risku yachachiywanmi qallariy.
Sunqu unquy chaskirqankuqa hayk'a punchaw hamuqpi hampi wasi tiyakunku?
Kay pacha sunqu unquy ch'uyanchaywanmi, ruwasqa hampiywanmi, aswan punchaw utaq sapaq semanapi hampi wasi tiyakunku.
Ayllupi sunqu unquy kasqa, imayna ruwani?
Ayllu willayqa hatun risku rikhuy. Iqicha mana mikhuy, allin mikhuy, sapaq puriy, mana chayqa sunqu yachachiyta ruwachiy.
Manchakuy sunqu unquyman puriyta atinchikchu?
Sapaq manchakuy sunqu unquy riskuta aswan hatarichiyta atinki. Manchakuyta chinkachiy utaq allin ruwanakuyta akllay allinmi.
Qillqakuna
Hampiy Pacha Sumaq Kamachiy (World Health Organization, WHO): Cardiovascular diseases (CVDs) Fact Sheet.
Amerika Sunqu Ayllu (American Heart Association, AHA): Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery.
Europa Sunqu Yachachiy Ayllu (European Society of Cardiology, ESC): Guidelines for the management of acute myocardial infarction.
US Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Heart Disease Facts.
New England Journal of Medicine, The Lancet, Circulation (Qhapaq hampiy qillqakuna).