Chinpaqa Riqsisqa Uygur Suyu Qatiy Ch’akip, Ñawpaq Türkistanpi Ruwasqan Ch’inkaykuta Mana Munasqayku Rimayku
1949 watapiqa Chʼin Llaqta Runasimin Qullanaqninpi qatiqkunaqa Chʼin Llaqta Suyuqa, runa kananpaq chʼusaqkunataqa kawsaypa sapa chʼiqninpi aswanmi wiñarikuchkan.
Chʼin Gobiernoqa, ichaqa llaqtapi kawsaykuna runakunaqa chinkaykachunpaq ruwasqan, 2018 watapi satélite rikchʼaykuna wan testimoniokunawan qhawarikuspa qespichisqan "tʼoqsiy wasi" nisqakunataqa mana chaykunata rikuchispa, "llankʼay yachachiy killaq" nisqaraqmi lamar qochapi qespichiyta munan, chay hinallataqqa Chʼin llaqtayuqkunataqa terrorismo, diskriminación wan chʼiqninmanta qichuykachun nirqan. Chay tʼoqsiy wasikunapiqa runa kananpaq chʼusaqkunata ruwasqanku, tʼoqsiy wasipi kawsaykuna runakunaqa huk kutita mana riqsichisqachu.
Huk llaqta wan huk religión chinkaykachunpaq ruwasqan sistemáticokuna kachkanmi, chay ruwasqankunaqa ‘Runa kananpaq chʼusaqkuna’ nisqapi kachkan nirqanmi mana chaykuna chinkaykuchu.
Chʼin Gobiernoqa “Chʼiqninmanta Qichuykachiy Ruwanakuy” nisqata 2017 marzupi qespichisqan watamanta, Chʼin llaqtapi tʼoqsiy wasikunaman qichusqa Uygur runakunaqa tupaykuchkan. Ruwanakuy nisqapiqa “normal” mana kanan, barba wiñachiy, aqsu maska utaq umachina chʼuray, mañay, ayllu qillqakuna utaq Islam utaq Uygur kultura qillqakuna uyariy, chaykunata rikuchiy utaq mana rikuchiy, religión utaq kultura yuyaykunata rikuchiyqa “chʼiqnin” nisqapi qhawaykuchkan.
Llamkʼay utaq yachaypaq, ichaqa musulmán runakuna aswan kachkan llaqtakunaman riq, utaq Chʼin llaqtamanta wawqikuna wan panikuna rimanakuy, runakunata mana yachaykuchkan chaymi chʼiqninpi kachkan. Qari-warmi, wayna-paya, llaqta-marka, llaqtayuq-marka mana llaqtayuq, sapa runa, qichusqaykuchkan.
Internacional Amnesty Organization nisqapa ‘Chʼin: Maypi kachkanku? Xinjiang Uygur Autonomía Suyu tʼoqsiy wasikunapi qichusqaykunaqa’ nisqapi chʼusaqkunata testimoniokunawan qhawarikuchkan. Internacional Amnesty Organization Chʼin Asia Director Nicholas Bequelin nisqapa, “Chʼin gobiernoqa etnik minoríakuna chʼusaqkuna ruwasqankuta mana chinkaykachun. Llamkʼaykuna lamar qochamanta gobierno, Xinjiang Uygur Autonomía Suyupi kawsaykuna chʼusaqkunamanta Chʼinman tapukuykuchkan” nirqanmi chay chʼusaqkunata qhawarikuchkan.
Huk llaqtaqa chaylla chinkaykachkan, yupaychay kananpaq mana yachaykuchkan, Qhichwa sutinakuna wan qillqakunaqa chinkaykachkan, Chʼin llaqtapiqa Doğu Türkistanpa sutin Xinjiang nisqaman chinkaykachkan. Chay ruwanakuykunawan llaqta yuyay chinkaykachkan. Chay llaqtapa historia wan valorniyoqa Chʼinpa llaqtan nisqapi chinkaykachkan.
Sapa runa chaypi kamachiyta ruwachun, ONUpa General Asamblea nisqawan lamar qochapi institucioneskunata, chʼusaqkunata atipaypaq ruwanakuykunata ruwachun, lamar qochapi runakuna Doğu Türkistan Uygur llaqtapa runakunapaq ruraykuyta munanchik.
(Qillqay: https://shorturl.at/Zwvd8)