¿Imanri Kolon (Sullk'a) Kanseroq? ¿Imanri Rikuykuna Kanchis? ¿Imanrayku Kanchis?
Kolon (Sullk'a) Kanseri: Rikuykuna, Imaymana, Riqsichiykuna, Huknin Qhawaykuna
Kolon kanseri, sullk'a chaylla rectumpi wiñaq, mikhuy ñanpa ch'usaq chaypi kaykuna chinkaykuchkan huk ch'ulla unquykunam. Sullk'a patapi wiñaq polipkunam pisi pisi kanserman tukuyta atiy, chaymanta unquyqa rikuy. Unquypa rikuykuna, imaymana, hampiykuna kanserpa wiñayninman, hampiq runapa kawsaykuna allin kayninmanmi ruwakuchkan. Ñawpaq riqsichiy, llimp'iy kanserkunapi hina, kolon kanserwan ch'inkaykuyta atipanakuykama aswan allinmi.
Kolon (Sullk'a) Kanseri Imarayku?
Kolon kanseri sullk'api wiñaqmi, llaqta llaqtapi aswan rikuykan kanserkunamanta hukninmi. Kay unquyqa aswan 50 watayuq runakunapi rikuy, ichaqa sapa watapi wiñaqta atiy. Sullk'a imayna kasqanta rimarispa, huk 1.5–2 metru sayayninmi, kolonwan rectumman iskay sutinmanta kasqa. Rectumqa sullk'ap ch'usaq anuspim tukuy, chayqa q'upuchkan hukninmi, q'upa q'upuchkan chaymanta chinkaymanña. Kolonqa rectummanta ñawpaq sullk'a hatun ch'ulla kayninmi. Mikhuykuna sullk'a ch'usayman chayamuykuchkan, chaypi yakuwan mineralkunam ch'uyanchisqa, q'upakuna rectumpi q'upuchkan.
Kolon kanseri, sullk'apa ukhun mukuza patapi kawsaykunamanta qallariy.
Kolonpa anatomiaynin
Kanser aswan kay llaqtakunapi rikuy:
Sigmoid kolon (S sutin hina tukuy k'uchu) : Sullk'ap rectumman tinkuykuna. Kayqa aswan rikuykan. Chaypi q'upa aswan ch'ulla tukuykuchkan, chaymanta kawsaykuna q'upakunaman aswan pisi pisi waqaychiy, chaymi risku aswan hatunmi.
Rectum : Kolonpa anusman aswan qaylla k'uchun. Kaypi wiñaq kanserqa rectum kanseri sutinwan rimakuchkan, ichaqa llapanpi “kolorektal kanser” sutinwanmi rimakuchkan.
Llulluy (paña) kolon: Ch'ulla sullk'a ch'usaymanta hamuq yaku q'upakuna ñawpaq chayamuykuna. Kaypi wiñaq tumorqa qhipa rikuyta atiy, chaymanta q'upa llulluy formapi kachkan. Chaymi paña kolon kanserqa aswan qhipa wiñaykuchkan.
Chawpi (transversu) kolon : Paña wan lloq'e kolonkunata tinkuchkan ch'ulla sayaynin. Kanser chaypi wiñaqta atiy, ichaqa huk llaqtakunaman hina manam aswan rikuychu.
Lloq'e kolon: Q'upakuna anusman puriykuchkan ch'ulla sayaynin. Kaypi tumorqa q'ipa, q'upa ch'ulla tukuy, yawar hina ñawpaq rikuykuna rikuchiyta atiy.
Huknin 40–50% sigmoid kolonwan rectumpi, huknin 20% (llulluy, paña) kolonpi, chaymanta chawpi (transfer) wan lloq'e kolonpi wiñaqta atiy.
Kolorektal Kanser Imarayku?
Kolorektal kanserqa, kolonwan rectumpi wiñaq kanserkunata ch'uyanchisqa. Mikhuy ñanpa uray ch'ulla sayayninpi, kawsaykuna mana allin wiñaywanmi rikuy. Aswan allin polipkunam pisi pisi kanserman tukuyta atiy. Kolorektal kanserqa ñawpaq riqsichisqa hampiykama aswan allinmi.
Kolon Kanserpa Rikuykuna Imaynataq?
Kolon kanserqa aswan ñawpaq pacha rikuykuna mana ch'ulla waqaychiyta atiy. Rikuykuna tumor hatun tukuykuchkanmanta rikuy, kay hina sumaqmi:
Wiksapa nanay utaq kramplis
Sapa pacha ch'aki, q'ipa utaq q'upa imayna tukuykuna
Q'upapi yawar utaq q'upa yana (katran hina) kaynin
Mana riqsisqa q'ipa ch'ulla ch'ulla wañuy
Sapa pacha ch'ulla ch'ulla chinkay, mana kallpachay
Wiksapi phutuy utaq aswan ch'ulla tukuy
Kay rikuykuna huknin unquykunapa rikuykuna kananmi atiy. Chaymi sapa pacha utaq mana riqsisqa ch'ulla ch'ulla unquykunapaq hampiq runaman riqsimuy kayninmi.
Kolon Kanserpa Imaymana Mana Allin Kayninwan Risku Fakturkuna
Kolon kanserpa mana allin kayninqa mana sumaq riqsisqa, ichaqa aswan risku fakturkuna riqsichisqa:
Wata: 50 watayuq runakunapi risku aswan hatunmi.
Ayllu willakuy: Huknin ayllupi kolon kanser kasqanmanta risku aswan hatunmi; kaypi riqsichiykuna aswan ñawpaq kallariyta atiy.
Polipkuna: Sullk'a patapi wiñaq polipkuna pisi pisi kanserman tukuyta atiy, chaymi riqsichiywan hampiy aswan allinmi.
Genetik mana allin kaykuna: Sumaqmi Lynch sendrom (HNPCC) hina wiñaq mana allin kaykuna risku aswan hatunmi.
Inflamatuar sullk'a unquykuna: Crohn unquywan ulcerativu colit hina sapa pacha sullk'a unquykuna risku aswan hatunmi.
Kawsay ima: Mana aswan ch'ulla mikhuy, aswan grasa mikhuy, aswan hatun k'anchay (obesidad), mana puriy, iqicha, aswan aswan aqha upyay risku aswan hatunmi.
Huknin unquykuna: Tipu 2 diabetes kolon kanserpa riskunta aswan hatunmi.
Kolon Kanser Imayna Riqsichisqa?
Kunan punchaw kolonwan rectum tumorpa riqsichinpi endoskopik ruwanakuna aswan ñawpaqmi. Estándar ruwanakunam kolonoskopi, sullk'a ukhun patapi ch'ulla rikuyta atiy, chaymanta mana allin polipkunata qichuyta atiy. Sumaq riqsichiypaq biopsi (mana allin kawsaymanta rikuyta atiy) ruwakuchkan. Hatun tumor utaq metastasis risku riqsichiypaq tomografi computarizada (BT) hina rikuykuna ruwakuchkan. Q'upapi mana rikuy yawar riqsichiyqa riqsichiykama aswan ruwasqa ruwanakunam.
Kolon Kanserpa Wiñayninwan Rikuykuna
0 Wiñaynin (Karsinoma in situ): Kanser sullk'a ukhun patapi, ch'ulla kayninmi. Rikuykuna manam kanchu.
1 Wiñaynin: Kanser sullk'a patapa ukhun sayayninpi kachkan. Pisi wiksapa nanay, q'upa ima tukuy utaq pisi yawar q'upapi kanman.
2 Wiñaynin: Tumor sullk'a patamanta lluqsiyta atiy ichaqa lymph nodekunaman manam chayamuychu. Wiksapa nanay, sullk'a ima tukuy ch'ulla tukuy, q'ipa wan phutuy kananmi.
3 Wiñaynin: Kanser qaylla lymph nodekunaman chayamuykuchkan. Wiksapa nanay, mana kallpachay, mikhuy mana munay, q'upapi yawar aswan rikuy.
4 Wiñaynin: Kanser yakupa utaq wayrapa hina huk llaqtaman chayamuykuchkan (metastasis). Aswan mana kallpachay, ch'ulla wiksapa nanay, sullk'a chinkay, utqay q'ipa ch'ulla wañuy kananmi.
Kolon Kanser Imayna Wiñaq?
Kolon kanserpa wiñayninqa aswan allin polipkunam pisi pisi kanserman tukuyta atiy. Kawsaykunapa genetik tukuykuna ruwakuchkan; ichaqa llaqtayuq kawsay ima fakturkuna aswanmi. Mana hukninmi riqsichiyta atiy, ichaqa risku fakturkuna chinkaywan, riqsichiy ruwanakunaman yaykuywan waqaychiyta atiy.
Kolon Kanser Imayna Pisi Punchawpi Wiñaq?
Kolon kanserqa pisi pisi, watakunapi wiñaqta atiy. Huk polipmanta kanserman tukuyqa 10–15 wata apayta atiy. Chaymi sapa pacha riqsichiy, aswan risku llaqtapaq, kawsaymi.
Kolon Kanserpa Imaymana Sutin
Kolon kanserpa aswan hatun sutinqa adenokarsinoma; kay tumor sullk'a ukhun patapi mikhuy kawsaykunamanta wiñaq. Pisi pisi lymphoma, sarcoma, karsinoid utaq gastrointestinal stromal tumor (GIST) hina huk sutinmi wiñaqta atiy. Huk sutin tumorpi riqsichiywan hampiykuna ruwanakuna tukuyta atiy.
Kolon Kanserpa Hampiy Ruwanakuna
Hampiy, unquypa wiñayninman, hampiq runapa kawsayman, tumorpas imayna kasqanta riqsichispa runapaq ruwakuchkan. Ñawpaq wiñayninpi qichuy hampiy aswan allinmi; polipkunawan kanser kawsaykunata qichuyta munan. Hatun unquykunapi kemoterapi, sapa pacha radioterapi, kunan punchaw huknin runakunapi markayuq hampiy utaq inmunoterapi ruwanakuna churasqa. Qatiykuna hampiykuna, yachaq kamachiq runakunam ruwanan.
Kolon Kanserpa Qichuy Hampiy
Qichuy hampiy kolon kanserpa hampiykuna ch'ulla ruwanakunam. Ruwasqa ruwanakuna, tumorpas chaypi kasqanmanta, wiñayninmanta tukuyta atiy; ñawpaq wiñayninpi polip qichuyta atiy, hatun unquykunapi kismi kolektomi (kolonpa huk ch'ulla sayayninwan qaylla lymph nodekunata qichuyta atiy) ruwakuchkan. Qichuy hampiypa hatun kayninwan hampiq runapa kutimuykuna, unquypa wiñayninwan runapa ch'ulla kayninmanmi.
Kolon Kanserpa Qichuy Hampiypa Riskukuna
Sapaqkunataqmi hina, kolon kansernin qiruchiykunaqa risqikunapas komplikasyonkunapas kanchkan. Kaykunamantaqa, yawar muyuy, organonakapa chinkay (hinallataq urinario ñan, mikhi q'ipi, dalak, higado, pankreas utaq ch'aki), ch'aki q'ipin t'ikray, qiruchiy llaqtapi infeksyon, utaq nervionakapa chinkay kaykunam chaypi kashanku. Kay risqikunataqa, qiruchiy ñawpaqtaq chaymantaq qhipa hampiywan hamp'uywan chinkachiyta munanku.
Qiruchiy Qhipa Rikuykuna
Qiruchiy qhipa pacha, hampiq runapaq aswan ch'usaq utaq chaymantaq ch'aki nanay, imaymana p'unchaykuna infeksyon utaq yawar muyuy rikuykuchkan. Nanaypaq hampiq runapa qillqaykuna ruwasqanku, infeksyon risqita chinkachiypaq antibioticonakapas apachiykuchkan. Yawar muyuyta puriywan yanapay (hinallataq qhipa puriyta kallpachiy, ch'usaykuna) chaymantaq allin yaku mikuy, komplikasyonkunata chinkachiypaq aswanmi. Hampiq runapa willakuykuna qatiykuyta munayku, chaymantaq kawsaykuna allin kawsaypaq mikuy willakuykuna qatiykuyta munanku.
Qhipa Kawsay Pacha, Qhispiy Wasi Pacha
Kolon kanser qiruchiy qhipa, huk 5–10 p'unchay qhispiy wasipi kawsayta munaykuchkan. Qhispiy wasimanta lluqsispa, qhipa kawsay huk utaq iskay killaqa chaykuchkan. Kay pacha, mikuy willakuykuna qatiykuy, hampiq runapa qillqaykuna ruwakuy, chaymantaq qatiykuykuna mana qochuykuy, kawsaypa allin puriypaqmi.
Kolon Kansermanta Qochuykuypaq Imata Ruwasunchik?
Q'ipiyuq, kallpachayuq mikuy, allin kalsiyum chaymantaq D vitamin mikuy, allin k'anchayta waqaychay, sapa p'unchay kallpachay, sigara chaymantaq aswan aqha mikuyta qochuy, kaykunammi allin waqaychaykuna. Sapa 50 watamanta qhipa, sapa p'unchay qhaway ruwasqa, unquyqa ñawpaqta rikuykuchkan, kawsaypa allin puriypaq.
Pipakunam Kolon Kanser Risqipi Kachkan?
Llaqtapi, 50 watamanta qhipa runakuna kolon kanserta aswan rikuykuchkan. Ayllupi kolorektal kanser tariykuq runakunaqa, aswan wayna watamanta qhaway ruwakuyta munanku. Q'ipiyuq mana kallpachayuq mikuy, D vitamin mana chaykuy, chaymantaq diabetes hina unquykuna risqita aswan churan, imaymana yachaykunapi willakuchkan.
Kolon kansernin nanaynqa maypitaq waqaykuchkan?
Wiksanpa uray utaq k'uchu ch'iqtapi, hinallataq aswan lamar wiksan nanay hina waqaykuchkan.
Gaita testnin positivo kayninqa kolon kanserpa unanchayninchu?
Ch'aki yawar rikuy testnin positivo kayninqa, kolon kanser chaymantaq ch'aki yawar muyuykuna unanchaykuchkan. K'achariy unanchaypaq aswan yachay munan.
Ultrasonapi kolon kanserta tariykuyman?
Ultrasona, ch'aki ukupi kanserta k'achariy manaraq allinchu. Unanchaypaq kolonoskopi chaymantaq BT hina ruwanakuna aswan allinmi.
Kolon kanser qiruchiy risqiyuqchu?
Sapa qiruchiy hina risqiyuqmi, ichaqa yachaq runakuna chaymantaq allin hamp'uywan kay risqikunata chinkachiyta atinchkan.
Kolon (ch'aki) kanserpa may llaqtaman riyta munanku?
General qiruchiy chaymantaq gastroenterologia llaqtakuna, unanchay chaymantaq hampiypaqmi riyta munanku.
Kolon kanser qiruchiyqa hayk'a p'unchaytaqa apaykuchkan?
Kanserpa tiyaynin chaymantaq muyuykunata qatiykuchkan, ichaqa huk 2–3 horas hina apaykuchkan.
Kolon kanser hampiq qillqaywan hamp'iyta atinchkanchu?
Aswan hatun pacha, kemoterapi hina hampiq qillqaykuna ruwakuchkan. Ichaqa ñawpaq pacha, qiruchiymi aswan principal hampiy.
Kolon kanser genetikachu?
Ayllupi kolon kanser tariykuq runakunaqa genetik waqaychaywan risqiyuqmi, ichaqa llapan unquykuna manan genetikachu.
Kolon kanser kutiyta atinchkanchu?
Hampiy qhipa sapa p'unchay qatiykuymi. Imaymana pacha unquyqa kutiyta atinchkan, hampiq runapa willakuykuna qatiykuyta munanku.
Kolon kanser chaymantaq rektum kanser hukninchu?
Kolon chaymantaq rektum kanserkunam simikuna hina kashanku, ichaqa tiyayninmanta hampiy chaymantaq yanapayqa huknin. Huknin "kolorektal kanser" nisqawan sutichkan.
Qillqaykuna
Llaqtap Kawsay Qhapaq (WHO) – Kolorektal Kanser Yachay Qillqay
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/colorectal-cancer
Amerika Kanser Llaqta (American Cancer Society) – Colorectal Cancer Guidelines
Europa Qiruchiy Onkologia Llaqta (ESMO) – Colorectal Cancer Clinical Practice Guidelines
USA Unquy Qochuy chaymantaq Waqaychay Llaqta (CDC) – Colorectal Cancer Information
The Lancet, New England Journal of Medicine – Kolorektal Kanserpa Kunan Yachaykuna
Qillqaykuna tukuykuchkan. Huknin utaq munayki runa kay unquyman tinkuyta atinchkan.
Kay pacha, allin chaymanta mana allin, sumaq chaymanta mana sumaq, Leyla chaymantaq Mecnun hina, unquy chaymantaq hampiyta chaypi churan.
Rikuykuyki, ñanpa qhipa t'inkiy hampiy t'inkiy kachun.
Yachay kallpachkan. Sapa unquypi yachaywan puriykuyki, suyayninman puriypaq sumaq ñanmi kachkan.
Qanpaq chaymantaq munayki runakunaq hampiy kawsaykuna munani…