Асқазан және ұлтабар жаралары: себептері, белгілері және емдеу тәсілдері
Асқазан және он екі елі ішек (дуоденум) ойық жаралары – бұл ағзалардың ішкі бетінде, асқазан қышқылы мен ас қорыту ферменттерінің әсерінен пайда болатын тін жоғалтулары. Бұл жағдай қышқыл мен ас қорыту сұйықтықтарының әсерінен тіннің терең қабаттарына өтіп, жара және қабынуға әкелуі мүмкін. Ойық жаралар – әлем бойынша кең таралған, ауыр денсаулық мәселелеріне себеп болатын ас қорыту жүйесінің ауруы.
Ойық жараның себептері қандай?
Асқазан және дуоденум ойық жараларының ең жиі себебі – Helicobacter pylori деп аталатын бактериялық инфекция. Тағы бір маңызды фактор – стероидты емес қабынуға қарсы дәрілерді (NSAID), әсіресе аспирин мен түрлі ревматизмге қарсы дәрілерді ұзақ уақыт қолдану. Генетикалық бейімділік, созылмалы күйзеліс, кортизонға ұқсас дәрілер, темекі шегу, алкогольге әуестік, шамадан тыс кофеин тұтыну (мысалы, кофе) және қоршаған орта факторлары сияқты басқа да қауіптер ойық жаралардың дамуына үлес қосуы мүмкін. Алайда олардың әсері адамнан адамға әртүрлі болуы мүмкін.
Ойық жара қай жаста және кімдерде жиі кездеседі?
Ойық жаралар кез келген жаста дамуы мүмкін, бірақ дуоденум ойық жаралары көбіне 30-50 жас аралығында және ер адамдарда жиі байқалады. Ал асқазан ойық жаралары егде жаста, әсіресе 60 жастан асқан әйелдерде жиі кездеседі. Түрлі зерттеулерге сәйкес, кез келген уақытта қоғамда ойық жара диагнозы қойылған адамдардың үлесі 2%-дан 6%-ға дейін өзгереді. Дуоденум ойық жаралары асқазан ойық жараларына қарағанда жиі кездеседі.
Ойық жараның белгілері қандай?
Асқазан және он екі елі ішек ойық жараларының ең негізгі белгісі – көбінесе жоғарғы құрсақ аймағында сезілетін күйдіру немесе кеміргендей ауырсыну. Бұл ауырсыну әдетте аштық кезінде күшейеді, тамақ арасындағы уақытта немесе түнде пайда болуы мүмкін және науқасты ұйқыдан оятатындай күшті болуы ықтимал. Тамақтанғаннан немесе антацид дәрілер қабылдағаннан кейін ауырсыну жеңілдеуі мүмкін. Ойық жарасы бар адамдарда сирек жағдайда жүрек айну, құсу, тәбеттің төмендеуі және еріксіз салмақ жоғалту сияқты шағымдар да байқалуы мүмкін. Әсіресе құсудан кейін ауырсынудың азаюы ойық жараға тән белгі. Кейбір кезеңдерде (мысалы, көктем және күз айларында) шағымдар күшеюі мүмкін.
Ойық жараның ауыр салдары қандай?
Қан кету: Жоғарғы ас қорыту жүйесінің қан кетулерінің ең жиі себебі – ойық жаралар. Қан кету кейде ойық жара диагнозы қойылмаған адамдарда алғашқы белгі болуы мүмкін. Адамның қара қоңыр немесе қара (шайыр түстес) нәжіс шығаруы немесе "кофе қалдығы" тәрізді құсуы маңызды ескерту белгісі ретінде қарастырылады. Кенеттен әлсіздік, суық терлеу сияқты жағдайларда да қан кетуден күдіктену керек. Бұл белгілер байқалса, уақыт жоғалтпай медициналық мекемеге жүгіну қажет.
Перфорация (тесілү): Егер ойық жара тереңдеп, асқазан немесе дуоденум қабырғасын толық тессе, асқазан қышқылы мен ас қорыту ферменттері құрсақ қуысына өтіп, кенеттен және қатты құрсақ ауырсынуына әкеледі. Құрсақ бұлшықеттері қатаяды және адам қозғалуында қиындық көреді. Бұл – шұғыл хирургиялық араласуды қажет ететін өмірге қауіпті жағдай.
Бітелу: Әсіресе дуоденум немесе асқазанның шығаберісіндегі пилор аймағында ауыр ойық жара, тіннің ісінуі немесе ұзақ уақыттық тыртық дамуы нәтижесінде тарылу және тіпті бітелу пайда болуы мүмкін. Бұл жағдайда тағам мен сұйықтықтар асқазаннан шыға алмайды, науқас жиі және көп мөлшерде құсады. Жеткіліксіз тамақтану және тез салмақ жоғалту дамуы ықтимал. Мұндай жағдайларда жедел диагноз қою және хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін.
Ойық жараны анықтауда қандай әдістер қолданылады?
Ойық жараға күдікті науқастарда диагноз қою үшін егжей-тегжейлі медициналық анамнез және физикалық тексеру маңызды. Алайда физикалық тексеру немесе ультрадыбыстық зерттеу әдетте ойық жараға тән белгілер бермейді. Практикада жиі асқазан қышқылын төмендететін дәрілерді қолданып, шағымдардың жақсаруы бақыланады. Дәл диагноз жоғарғы ас қорыту жүйесінің эндоскопиясы (эзофагогастродуоденоскопия) арқылы қойылады. Эндоскопияда өңеш, асқазан және дуоденум тікелей көрінеді, қажет болған жағдайда күдікті аймақтардан биопсия алынады. Бариймен асқазан-дуоденум рентгенографиясы да жасалуы мүмкін, бірақ қазіргі таңда эндоскопия жиі қолданылады.
Ойық жараларды емдеуде қандай әдістер тиімді?
Дәрілік ем:
Қазіргі заманғы емдеудің негізгі таңдауы – асқазан қышқылының түзілуін төмендететін протон помпасының тежегіштері (омепразол, лансопразол және т.б.) және H2 рецептор блокаторлары (ранитидин, фамотидин, низатидин сияқты) дәрілері. Бұл дәрілер ойық жараның жазылуын қолдайды және шағымдарды жояды. Helicobacter pylori инфекциясы анықталса, тиісті антибиотиктермен бұл бактерияны жою да емнің маңызды бөлігі болып табылады. Емнің ұзақтығы мен комбинациясы ойық жараның орны, көлемі және науқастың жалпы денсаулық жағдайына байланысты өзгереді.
Хирургиялық араласу:
Көптеген ойық жаралар дәрілік еммен сәтті жазылады. Алайда қан кету, тесілү немесе бітелу сияқты асқынулар дамыса немесе дәрілік емге қарамастан ойық жара жазылмаса, хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін.
Тамақтану және өмір салты:
Бұрын ойық жарасы бар науқастарға қатаң диета ұсынылатын; алайда қазіргі таңда арнайы диетаның ойық жараның жазылуына тікелей әсері жоқ екені белгілі. Адам қай тағамдардың шағымын күшейтетініне мән беріп, оларды шектеуі жеткілікті. Сонымен қатар, темекі шегу ойық жараның жазылуын баяулататындықтан, оны тастау ұсынылады. Алкоголь қабылдаудан және қажетсіз дәрілерді (әсіресе аспирин мен NSAID) қолданудан бас тарту да ойық жараны емдеуде маңызды.
Күйзеліс факторларын азайту, дұрыс және салауатты тамақтану, жеткілікті ұйқы сияқты жалпы денсаулықты қолдайтын шаралар да ойық жараның жазылу процесіне оң әсер етеді.
Helicobacter pylori және ойық жара байланысы
Helicobacter pylori көптеген ойық жара жағдайының негізгі себебі болып табылады. Дуоденум ойық жараларында бұл бактерияның таралуы өте жоғары. Дегенмен, кейбір адамдарда бұл бактерия болса да ойық жара дамымауы мүмкін; сондықтан генетикалық және қоршаған орта факторларының да рөлі бар деп есептеледі. Helicobacter pylori ойық жарадан бөлек созылмалы гастритке де себеп болуы мүмкін және кейбір зерттеулер бұл бактерия асқазан обыры қаупін де сәл арттыруы мүмкін екенін көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. Ойық жара толық жазыла ма?
Көптеген ойық жаралар дұрыс дәрілік ем және бактериялық инфекция болса, тиісті антибиотиктермен толық жазылуы мүмкін. Алайда қайталану қаупіне сақ болу маңызды.
2. Helicobacter pylori қалай жұғады?
Бұл бактерия әдетте адамнан адамға, ауыз арқылы немесе гигиена талаптары жеткіліксіз ортада оңай жұғуы мүмкін.
3. Ойық жараның қайталамауы үшін неге мән беру керек?
Ем аяқталғаннан кейін де, темекіден, қажетсіз ауырсынуды басатын дәрілерден және алкоголь тұтынудан бас тарту; салауатты тамақтану және гигиена ережелерін сақтау керек.
4. Ойық жараны емдеуде диетаның рөлі қандай?
Арнайы ойық жара диетасы ұсынылмаса да, адамда жайсыздық тудыратын тағамдардан бас тарту – негізгі ұсыныс.
5. Ойық жарадан қан кету өмірге қауіп төндіре ме?
Ауыр қан кетулер өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Қара түсті нәжіс, қоңыр құсу сияқты белгілерде дереу дәрігерге жүгіну керек.
6. Қандай дәрілер ойық жараны қоздырады?
Аспирин, ибупрофен және басқа да NSAID типті ауырсынуды басатын дәрілер ұзақ қолданылғанда ойық жара қаупін арттырады.
7. Күйзеліс ойық жараға себеп бола ма?
Күйзеліс жеке өзі ойық жара себебі емес; бірақ асқазан қышқылын арттырып немесе иммундық жүйені әлсіретіп, ойық жараның дамуын жеңілдетуі мүмкін.
8. Ойық жараның ең айқын белгісі қандай?
Әдетте құрсақтың жоғарғы бөлігінде, әсіресе аштықта пайда болатын күйдіру немесе кеміргендей ауырсыну.
9. Helicobacter pylori анықталғанда міндетті түрде емделе ме?
Белсенді ойық жарасы бар немесе созылмалы гастрит белгілері анықталған науқастарда ем ұсынылады.
10. Балаларда ойық жара бола ма?
Иә, сирек болса да балаларда да ойық жара кездесуі мүмкін. Белгілер болса, міндетті түрде балалар гастроэнтерологына жүгіну керек.
11. Эндоскопия процедурасы қиын ба?
Эндоскопия әдетте қысқа уақыт алатын, төзімді және көбіне тыныштандырғыш дәрімен жайлы етілетін процедура.
12. Ойық жараны емдегеннен кейін өмір бойы дәрі қабылдау керек пе?
Көптеген науқас ем аяқталғаннан кейін дәріге мұқтаж болмайды. Алайда қауіп факторлары (мысалы, NSAID қолдану) жалғасса, дәрігердің ұсынысына сәйкес ұзақ мерзімді ем қажет болуы мүмкін.
Дереккөздер
Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы (WHO) – Пептикалық ойық жара ауруы туралы ақпараттық парақ
Американдық Гастроэнтерология Колледжі – Асқазан жарасы ауруын және H. pylori инфекциясын диагностикалау мен басқару бойынша нұсқаулықтар
Mayo Clinic – Асқазан жарасы ауруы
Қант диабеті, ас қорыту және бүйрек ауруларының ұлттық институты (NIDDK) – Асқазан жарасы туралы анықтама және деректер
Жаһандық Helicobacter pylori зерттеу тобы – H. pylori және асқазан аурулары
Американдық Гастроэнтерологиялық Қауымдастығы – Жара ауруы бойынша пациенттерге арналған ресурстар