Тыныс алудың тарылуы (диспноэ): себептері, белгілері және шешу жолдары

Демікпе дегеніміз не?

Демікпе немесе медициналық атауымен диспноэ — адамның өзінің қазіргі тыныс алу мүмкіндігін толық пайдалана алмайтынын сезінуі және тыныс алу әрекетінің айқын байқалуы болып табылатын шағым. Күнделікті өмірде әдетте байқалмайтын тыныс алу қозғалыстары, демікпе сезінетін адамдар үшін айқын көрінеді. Әдетте "дем жетпей жатқандай сезіну", "ауа жетіспеушілігі" немесе "тыныссыз қалу" түрінде сипатталатын бұл жағдай, баспалдақпен көтерілгенде, жылдам жүргенде немесе кейде тіпті тыныштықта да пайда болуы мүмкін. Кейде адам жеткілікті тыныс алса да толықтай жеңілдей алмайтынын сезінуі мүмкін. Демікпе әрі физикалық, әрі психологиялық факторлармен байланысты болуы мүмкін болғандықтан, әрдайым көпқырлы бағалануы тиіс белгі болып табылады.

Демікпе қандай жағдайларда пайда болады?

Демікпе адамның өмірлік белсенділігін шектей алатын, өмір сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкелетін шағым. Әртүрлі себептерге байланысты дамуы мүмкін болса да, негізгі ерекшеліктері арасында тыныс алуда қиындық және бұл процестің әдеттегіден көбірек байқалуы бар. Демікпе өкпе немесе жүрек ауруларынан туындауы мүмкін, сондай-ақ психологиялық жағдайлар мен басқа да кейбір жүйелік аурулар салдарынан да пайда болуы ықтимал.

Медицинада демікпе әдетте екі негізгі топта қарастырылады:

1. Өкпеге байланысты себептер: Тыныс алу жүйесінде пайда болатын аурулар немесе қызмет бұзылыстары.

2. Өкпеден тыс себептер: Ең алдымен жүрек аурулары, қан аздық, зат алмасу бұзылыстары және психологиялық жағдайлар.

Кенеттен басталатын демікпе көбінесе жүрек және өкпе ауруларымен байланысты. Баяу және біртіндеп күшейетін шағымдар созылмалы немесе жеделдеу себептерді меңзейді. Сонымен қатар мұрын немесе жоғарғы тыныс жолдарындағы құрылымдық бұзылыстар да ауа ағынында қиындық тудыруы мүмкін.

Демікпенің жиі кездесетін белгілері қандай?

Демікпе тек өзі ғана емес, оған қатар жүретін басқа белгілермен де көрінуі мүмкін. Ең жиі байқалатын белгілер мыналар:

• Тыныс алуда қиындық көру

• Дем жетпей немесе ауа жетіспеушілігін сезіну

• Ырылдаған, ретсіз немесе ысқырыққа ұқсас тыныс алу

• Кеуде аймағында қысылу немесе ауырсыну

• Түнде ұйқыдан тыныс ала алмау сезімімен ояну

• Әсіресе баспалдақпен көтерілу сияқты күш жұмсауды қажет ететін әрекеттерде тез шаршап, жиі тоқтау қажеттілігі

• Қанды қақырық шығару

• Кенеттен немесе созылмалы жөтел

• Үнемі әлсіздік немесе шаршау

• Бас айналу, бас ауруы

• Тобық пен аяқта ісіну (өдем)

• Жүрек қағуы

• Сананың шатасуы немесе қысқа мерзімді есінен тану

• Салмақ жоғалту

Бұл белгілердің кез келгені демікпемен қатар байқалса, жағдайдың ауырлығын анықтау үшін медицина маманына жүгіну маңызды.

Демікпеге қандай факторлар себеп болады?

Тыныс алудағы қиындықтың астарында жатқан себептер жалпы екі топқа бөлінеді: өкпеге қатысты себептер және өкпеден тыс себептер.

Өкпеге байланысты себептерге мыналар жатады:

• Астма және бронхит сияқты тыныс жолдарының тарылуына әкелетін аурулар

• Созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА)

• Өкпе қабынуы (пневмония)

• Пневмоторакс (өкпенің бір бөлігінің немесе толықтай сөнуі)

• Өкпе эмболиясы (өкпе тамырында ұйыған қанның пайда болуы)

• Өкпе обыры

• Қоршаған орта немесе химиялық әсерлерге ұзақ уақыт бойы ұшырау

• Аллергиялық реакциялар

• Темекі шегу және ауа ластануы

• Шетелдік затпен тыныс жолының бітелуі (әсіресе балаларда)

Өкпеден тыс себептер көбіне:

• Жүрек аурулары (мысалы, жүрек жеткіліксіздігі немесе инфаркт)

• Қан аздық (анемия)

• Жоғары қан қысымы

• Қан айналымының жеткіліксіздігі

• Артық салмақ (семіздік)

• Неврологиялық аурулар (Гийен-Барре синдромы, миастения гравис және т.б.)

• Психологиялық себептер (паникалық шабуыл, мазасыздық бұзылысы және т.б.)

• Қан жоғалту немесе жалпы физикалық жағдайдың төмендеуі

• Қартаю

Кейбір жағдайларда бұл факторлар бірге кездесуі мүмкін. Себебі қандай болса да, демікпе елеусіз қалдырылмауы керек және астарындағы себепті анықтау үшін дәрігерге жүгіну қажет.

Демікпенің диагностикасында қандай әдістер қолданылады?

Демікпесі бар адам жүгінгенде, алдымен егжей-тегжейлі науқас тарихы алынады. Одан кейін физикалық тексеру жүргізіліп, қажет болған жағдайда төмендегі тесттер жасалуы мүмкін:

• Өкпе рентгені

• Тыныс алу функциясын тексеру тесттері

• Қан талдаулары

• Компьютерлік томография

• Бронхоскопия

• ЭКГ және жүрекке қатысты тесттер (жүрекке байланысты күдік болса)

• Қажет болған жағдайда психологиялық бағалау

Бұл зерттеулер нәтижесінде демікпенің себебі нақтыланып, адамға жеке емдеу жоспары жасалады.

Демікпе қандай мамандық салаларын қамтиды?

Демікпесі бар адамдар алдымен отбасылық дәрігерге немесе терапевтке (ішкі аурулар дәрігері) жүгіне алады. Шағымдардың себебіне қарай өкпе аурулары үшін пульмонолог, жүрекке қатысты мәселелер үшін кардиолог маман кеңес бере алады. Қажет болған жағдайда бірнеше мамандықтан көмек алуға болады.

Демікпеге себеп болатын өкпе аурулары қандай?

Ең жиі кездесетін өкпеге байланысты демікпе себептерінің кейбірі — астма, бронхит және СОӨА. Астма, әсіресе, тыныс жолдарының тарылуы мен кеудеде қысылу сезіміне әкеледі. Ырылдаған немесе ысқырыққа ұқсас тыныс алу жиі байқалады. Суық тию, тұмау, аллергия, ауыр дене жаттығулары немесе ластанған ауа да тыныс жолдарының тарылуына себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ улы газдар, химиялық тазалау құралдарының иісі немесе екі түрлі тазалау құралын араластыру нәтижесінде пайда болған заттар демікпені қоздыруы ықтимал.

Пневмоторакс (өкпенің сөнуі) ауырсыну және кенеттен тыныс алуда қиындықпен, өкпе тамырында ұйыған қанның пайда болуы (өкпе эмболиясы) қатты кеуде ауыруы, қанды қақырық, есінен тану және ауыр демікпе белгілерімен көрінуі мүмкін.

Демікпеге себеп болатын жүрек аурулары

Жүрек аурулары да демікпенің маңызды себебі болып табылады. Жүрек инфарктінің ерте кезеңінде және жүрек жеткіліксіздігінде жиі демікпе пайда болады. Сондай-ақ жүрек қағуы, жоғары қан қысымы, жүрек қақпақшасы ауруларына байланысты қан айналымының бұзылуында да науқастар жеткілікті тыныс ала алмау сезімін бастан кешіруі мүмкін. Жүрекке байланысты өкпе ісінуі — шұғыл көмек қажет ететін, ауыр демікпе және ісінумен өтетін жағдай.

Демікпеге не көмектеседі?

Демікпені жеңілдетудің ең тиімді жолы — алдымен астарындағы себепті анықтап, тиісті медициналық емдеуді бастау. Емдеу процесі міндетті түрде маман дәрігердің бақылауымен жоспарлануы тиіс. Бұған қоса, мынадай шаралар шағымдарды бақылауға көмектесе алады:

• Темекі мен темекі өнімдерінен мүлдем бас тарту

• Ластанған ауа мен күшті химиялық заттарды тыныс алудан аулақ болу

• Тұрғын үйді жақсы желдету

• Физикалық белсенділікті арттырып, тыныс алу бұлшықеттерін күшейту, бірақ жаттығу бағдарламасын дәрігер бақылауымен бастау

• Салмақты бақылауда ұстау

• Аллергендерден қорғану

• Денсаулық тексерулерін тұрақты түрде өту

Сонымен қатар, күйзелісті басқару, дұрыс тыныс алу әдістерін қолдану және салауатты ұйқы режимі жалпы тыныс алу денсаулығына оң әсер етеді.

Демікпені азайтуға арналған тиімді стратегиялар

Созылмалы тыныс жолы аурулары, аллергия немесе басқа тұрақты денсаулық мәселелері бар адамдар үшін тұрақты бақылау және тиісті дәрі-дәрмекпен емдеу маңызды. Темекіні тастау, тұрақты жаттығу және салмақты бақылау демікпені азайтуда маңызды рөл атқарады. Тыныс алу жаттығулары мен босаңсу әдістерін үйрену күнделікті өмірде еркін тыныс алуға көмектеседі. Егер жағдайыңызда кенеттен нашарлау, тыныштықта да демікпе немесе кеуде ауыруы сияқты ауыр белгілер болса, міндетті түрде уақыт жоғалтпай медициналық мекемеге жүгіну қажет.

Жиі қойылатын сұрақтар

1. Демікпе неге болады?

Демікпе өкпе немесе жүрек аурулары, қан аздық, семіздік, неврологиялық бұзылыстар, қоршаған орта әсерлері және психологиялық факторлар сияқты әртүрлі себептерге байланысты пайда болуы мүмкін.

2. Демікпе үшін қай дәрігерге баруым керек?

Отбасылық дәрігер, ішкі аурулар маманы, өкпе аурулары (пульмонология) немесе кардиология мамандары бұл мәселе бойынша бағалау жүргізе алады. Шағымдарыңызға және астарындағы себепке байланысты бағыттау жасалады.

3. Тыныс тарылуы кенеттен басталса не істеуім керек?

Кенеттен басталған және қатты тыныс тарылуы, кеуде ауыруы немесе есінен тану сияқты белгілер болса, шұғыл медициналық көмекке жүгіну қажет.

4. Менде тыныс тарылуы бар, бірақ ешқандай ауруым жоқ, бұл психологиялық болуы мүмкін бе?

Иә, психологиялық күйзеліс, мазасыздық және үрейлі ұстама сияқты жағдайлар тыныс тарылуын тудыруы мүмкін. Бірақ алдымен басқа медициналық себептерді жоққа шығару керек.

5. Үйде тыныс тарылуын жеңілдету үшін не істей аламын?

Темекі және соған ұқсас зиянды әдеттерден бас тарту, үйді желдету, күйзеліс пен аллергендерден қорғану және дәрігерден үйренуге болатын тыныс алу жаттығуларын орындау көмектесуі мүмкін.

6. Тыныс тарылуы ұйықтап жатқанда болса не істеуім керек?

Түнде тыныс тарылуын сезінсеңіз, әсіресе ұйқы апноэсы, жүрек және өкпе аурулары тұрғысынан бағалануыңыз керек; міндетті түрде дәрігерге қаралыңыз.

7. Астма және ӨСОА кезінде тыныс тарылуы қалай бақыланады?

Тиісті дәрі-дәрмекпен емдеу, темекіден бас тарту және тұрақты дәрігерлік бақылау арқылы ұстамалардың алдын алуға болады. Жеке бейімделген тыныс алу жаттығулары да пайдалы болуы мүмкін.

8. Балаларда тыныс тарылуының себептері қандай?

Ең жиі кездесетін себептерге жоғарғы тыныс жолдарының инфекциялары, астма, аллергиялар және бөгде заттың тыныс жолына түсуі жатады. Кенеттен тыныс алудың қиындауы шұғыл араласуды талап етеді.

9. Тыныс тарылуы көбінесе кімдерде кездеседі?

Қарт жастағы адамдарда, темекі шегетіндерде, созылмалы аурулары бар және қатты күйзеліс жағдайында жүргендерде жиі байқалуы мүмкін.

10. Тыныс тарылуы салмақпен байланысты болуы мүмкін бе?

Иә, артық салмағы бар адамдарда өкпенің сыйымдылығы азаюы және тыныс алу бұлшықеттері қиналуы мүмкін; бұл тыныс тарылуының себебі болуы ықтимал.

11. Тыныс тарылуына қандай тексерулер жүргізіледі?

Науқастың анамнезі мен физикалық тексеруден кейін, өкпенің рентгені, қан талдаулары, тыныс алу функциясының тесттері, ЭКГ және қажет болған жағдайда қосымша бейнелеу әдістері тағайындалуы мүмкін.

12. Тыныс тарылуы уақытша болуы мүмкін бе?

Иә, егер инфекцияға немесе қысқа мерзімді қоршаған орта әсеріне байланысты болса, толықтай жазылуы мүмкін. Бірақ жалғасатын немесе үдейтін шағымдарда дәрігерге қаралу қажет.

Дереккөздер

• Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) — Созылмалы тыныс алу аурулары туралы ақпараттық парақ

• Американдық Өкпе Қауымдастығы — Тыныс тарылуы дегеніміз не?

• Американдық Жүрек Қауымдастығы — Тыныс тарылуы

• Chest Journal — Клиникалық жағдайда тыныс тарылуын бағалау

• Еуропалық Респираторлық Қоғам — Тыныс тарылуын бағалау бойынша нұсқаулықтар