Омыртқа және бел жарығы: Негізгі мәліметтер, белгілері және емдеу әдістері

Омыртқа мен жұлынның құрылысы

Омыртқа – 24 омыртқадан (вертебрадан) тұратын және денені тіреп тұратын негізгі қаңқалық құрылым. Оның ішінде ми мен дене арасындағы байланысты қамтамасыз ететін жүйке талшықтарынан құралған жұлын орналасқан. Омыртқаның айналасындағы бұлшықеттер арқа мен белдің қозғалысын және төзімділігін қамтамасыз етеді.

Анатомиялық тұрғыдан омыртқа төрт бөлікке бөлінеді: мойын бөлігі – сервикал, кеуде бөлігі – торакал, бел бөлігі – люмбал және құйрық ұшы – сакрал деп аталады. Бел бөлігі L1-ден басталып, L5-ке дейін нөмірленетін бес омыртқадан тұрады. Омыртқалар арасындағы интервертебралды дискілер қозғалысты жеңілдетіп, соққыны азайтатын жастық қызметін атқарады.

Бел жарығы дегеніміз не?

Бел жарығы – бел омыртқалары арасындағы диск жыртылып, ішіндегі жұмсақ тін жүйкелерге қысым жасаған кезде пайда болады. Бұл дискінің ығысуы немесе салбырауы әдетте қатты бел және аяқ ауруына себеп болады. Дискінің жарықтануына көбінесе қартаю және оған ілесетін тіндердің әлсіреуі себеп болса да, кенеттен күш түсу немесе ауыр зат көтеру бұл үдерісті жеделдетуі мүмкін.

Бел жарығының негізгі белгілері қандай?

Бел жарығының ең жиі кездесетін белгілеріне мыналар жатады:

• Бел мен аяқтардағы ауырсыну

• Аяқтарда ұйып қалу немесе шаншу сезімі

• Аяқтарда сезімсіздік немесе күйдіру

• Жүру қиындығы

Жарықтанған диск жүйке түбірлеріне қысым жасағанда ауырсыну әдетте белден аяққа қарай таралады. Кейде тек белде ауырсыну сезілсе, кейде аяқ пен табанда күш жоғалту немесе тепе-теңдік бұзылыстары байқалуы мүмкін. Сирек жағдайларда зәр немесе нәжіс ұстай алмау, жыныстық функцияның бұзылуы сияқты cauda equina синдромына тән шұғыл белгілер дамуы мүмкін. Мұндай жағдайда шұғыл медициналық көмек қажет.

Бел жарығының дамуына себеп болатын факторлар

Көптеген адам өмірінің бір кезеңінде бел ауырсынуын сезінуі мүмкін. Алайда бел жарығы әртүрлі қауіп факторларымен тығыз байланысты деп есептеледі:

• Шамадан тыс ауыр зат көтеру немесе күш түсіретін қимылдар

• Ұзақ уақыт отыру (мысалы, кеңсе жұмысы, ұзақ жол жүргізушілігі)

• Семіздік (шамадан тыс салмақ), омыртқаға қосымша жүк түсіреді

• Темекі шегу, диск тіндерінің қоректенуін нашарлатады

• Генетикалық бейімділік; кейде отбасында бірнеше адамда бел жарығы кездесуі мүмкін

• Отырықшы (қозғалыссыз) өмір салты; бел және іш бұлшықеттерінің әлсіздігі қауіпті арттырады

• Жүктілік кезінде жиналған артық салмақ бел омыртқаларына қысымды арттырады

Бел жарығы қалай анықталады?

Бел жарығын анықтауда алғашқы қадам – егжей-тегжейлі медициналық анамнез жинау және физикалық тексеру. Науқастың ауырсынуының орны, дененің қай аймақтарына таралатыны, күш немесе сезім жоғалту бар-жоғы бағаланады. Кейбір жағдайларда жөтелу немесе түшкіру сияқты қимылдар ауырсынудың күшеюіне әкелуі мүмкін.

Бейнелеу әдістері диагнозды қолдауда маңызды рөл атқарады:

• Рентген (X-ray): Омыртқа сүйектерінің егжей-тегжейін көрсетеді, сыну мен пішін бұзылыстарын анықтауда қолданылады.

• Компьютерлік томография (CT): Кальцийленген немесе жарықтанған дискілерді бағалауда көмектеседі.

• Магниттік-резонанстық томография (MRI): Жұмсақ тін, жүйкелер мен дискілер туралы толық ақпарат береді, сондықтан бел жарығы диагнозында ең жиі қолданылатын әдіс болып табылады.

• Электронейромиография (EMG): Жүйке өткізгіштігінде бұзылыс бар-жоғын анықтай алады.

Кейбір жағдайларда астарлы инфекция, ісік немесе жүйелік ауру күдігі болса, қосымша қан талдаулары қажет болуы мүмкін.

Бел жарығына қандай тәсілдер қолданылады?

Бел жарығында емдеу науқастың шағымдарына, жарықтың дәрежесіне және жүйке зақымдану қаупіне қарай жоспарланады. Бастапқы кезеңдегі жағдайларда әдетте келесі әдістер ұсынылады:

• Қысқа мерзімді тынығу

• Физиотерапия және оңалту шаралары

• Ауырсыну мен қабынуды азайтатын дәрілер (көбінесе стероидты емес қабынуға қарсы препараттар)

Ауырсынуы немесе жүйке белгілері айқын науқастарда күшті ауырсынуды басатын немесе бұлшықет босаңсытатын дәрілер қолданылуы мүмкін. Алайда дәрі-дәрмекпен емдеуден жеткілікті нәтиже болмаса немесе зәр мен нәжіс ұстай алмау сияқты шұғыл жағдайлар дамыса, хирургиялық араласу қарастырылады.

Хирургиялық емдеу әдістері қандай?

Хирургия әдетте айқын күш жоғалту, зәр мен нәжіс ұстай алмау, жыныстық функция бұзылысы немесе қатты әрі басылмайтын ауырсыну болғанда қарастырылады. Негізгі хирургиялық әдістер:

• Микродискэктомия: Жарықтанған диск материалын микроскоппен алып тастау

• Ламинэктомия: Омыртқаның бір бөлігін (ламинаны) алып, жүйкеге түсетін қысымды жою

• Жасанды диск хирургиясы: Зақымдалған дискіні алып, орнына жасанды диск қою; тек белгілі науқастарға қолданылады

• Спиналды фузия: Бірнеше омыртқаны өзара бекіту; айқын тұрақсыздықта қолданылады

Хирургиялық араласудан кейін инфекция, қан кету немесе жүйке зақымдануы сияқты қауіптер болса да, заманауи микрохирургиялық әдістердің арқасында бұл асқынулар барынша азайтылған.

Бел жарығынан кейінгі сауығу және өмір

Операция қажет емес жағдайларда немесе хирургиядан кейінгі кезеңде физиотерапия, бұлшықет күшейту және тиісті жаттығу бағдарламалары арқылы омыртқа саулығын сақтауға болады. Маман ұсынған ыстық-суық процедуралары, қысқа мерзімді тынығу және қалып (поза) бойынша оқыту да сауығу үдерісін қолдайды.

Бел жарығынан сақтану үшін неге назар аудару керек?

Бел жарығынан сақтануда өмір салтына енгізілетін түрлі өзгерістер маңызды рөл атқарады:

• Сау салмақты сақтау және артық салмақ қоспау

• Бұлшықеттерді күшейтетін тұрақты жаттығулар жасау (әсіресе іш және арқа бұлшықеттері)

• Жерден зат көтергенде тізені бүгіп, арқаны түзу ұстауға мән беру

• Ұзақ уақыт қозғалмайтын жұмыстарда үнемі қозғалып, созылу жаттығуларын жасау

• Биік өкшелі аяқ киім мен темекіден бас тарту

• Күнделікті өмірде омыртқа физиологиясына сай дұрыс қалып дағдыларын қалыптастыру

Бел жарығының ұзақ мерзімді әсерлері

Дұрыс басқарылмаған бел жарығы үдемелі арқа ауырсынуы, қайтымсыз жүйке зақымдануы және өмір сапасының төмендеуі сияқты тұрақты мәселелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан күмәнді белгілер пайда болғанда маманға жүгіну және ұсыныстарды орындау маңызды.

Жиі қойылатын сұрақтар

1. Бел жарығы дегеніміз не және қалай пайда болады?

Бел жарығы – белдегі омыртқалар арасындағы диск жыртылып, ішіндегі жұмсақ тін жүйкелерге қысым жасағанда пайда болады. Әдетте жасқа байланысты өзгерістер, күш түсіретін қимылдар немесе ауыр зат көтеру себеп болуы мүмкін.

2. Бел жарығының белгілері қандай?

Ең жиі кездесетін белгілер – бел мен аяқ ауырсынуы, аяқтарда ұйып қалу немесе шаншу, жүру қиындығы, аяқта әлсіздік және сирек жағдайда зәр немесе нәжіс ұстай алмау түрінде байқалады.

3. Әр бел ауырсынуы бел жарығы дегенді білдіре ме?

Жоқ. Белде ауырсынуға себеп болатын көптеген басқа жағдайлар бар. Егер бел ауырсынуы аяққа тараса немесе сезім жоғалса, бел жарығы ықтималдығы артады. Дәл диагноз үшін дәрігерге жүгіну керек.

4. Бел жарығы өздігінен жазыла ма?

Көптеген жағдайда 6 апта ішінде тынығу, дәрі-дәрмек және физиотерапия арқылы өздігінен жазылуы мүмкін. Алайда белгілер нашарласа немесе зәр мен нәжіс ұстай алмау болса, міндетті түрде медициналық мекемеге жүгіну керек.

5. Бел жарығын емдеуде хирургия міндетті ме?

Көптеген науқасқа хирургия қажет емес. Егер ауырсыну басқарылса, бұлшықет күші жоғалмаса және жүйке зақымдануы болмаса, көбіне дәрі-дәрмек пен физиотерапия жеткілікті. Хирургия – күш жоғалту, зәр мен нәжіс ұстай алмау немесе қатты, басылмайтын ауырсыну болғанда қарастырылады.

6. Қандай жағдайда шұғыл хирургия қажет?

Кенеттен дамыған зәр немесе нәжіс ұстай алмау, аяқтарда айқын әлсіздік немесе жыныстық функция жоғалуы сияқты белгілер болса, бұл – шұғыл жағдай және дереу ауруханаға жүгіну керек.

7. Бел жарығы ауырсынуын жеңілдету үшін үйде не істеуге болады?

Қысқа мерзімді тынығу, дәрігер ұсынған суық-ыстық компресстер, жеңіл созылу жаттығулары және омыртқаға қолайлы қалып жеңілдік беруі мүмкін. Алайда ауырсыну күшейсе немесе күш жоғалса, дәрігерге қаралу қажет.

8. Бел жарығына қандай жаттығулар пайдалы?

Бел бұлшықеттері мен дене бұлшықеттерін нәзік түрде күшейтетін жаттығулар ұсынылады. Алайда әр адамға лайықты жаттығу әртүрлі, физиотерапевт немесе дәрігерге жүгіну дұрыс.

9. Семіздік пен темекінің бел жарығына әсері қандай?

Артық салмақ омыртқа мен дискілерге қосымша жүк түсіреді, ал темекі дискілердің қоректенуін бұзуы мүмкін. Бұл екі фактор бел жарығының қаупін арттырады; алдын алу шаралары арасында салауатты өмір салты маңызды орын алады.

10. Бел жарығынан сақтану үшін неге назар аудару керек?

Тұрақты жаттығу жасау, дене салмағын қалыпты деңгейде ұстау, ауыр зат көтергенде дұрыс техника қолдану және темекіден аулақ болу омыртқа саулығын сақтайды.

11. Бел жарығы қайталана ма?

Иә, әсіресе қауіп факторлары жалғасса немесе тиісті өмір салты өзгерістері жасалмаса қайталануы мүмкін. Физикалық белсенділік пен дұрыс қалыпқа мән беру қайта пайда болуын алдын алады.

12. Бел жарығында қандай бейнелеу әдістері қолданылады?

Ең жиі МРТ қолданылады; бұдан басқа рентген және компьютерлік томография да қажет болуы мүмкін. Шешім дәрігердің бағалауына сәйкес қабылданады.

13. Физиотерапия бел жарығында неге пайдалы?

Физиотерапия бұлшықеттерді күшейтеді, омыртқаны қолдайды, ауырсынуды азайтады және сауығу процесіне үлес қосады. Емдеу бағдарламасы әр адамға жеке жоспарлануы тиіс.

14. Отадан кейінгі қауіптер қандай?

Барлық хирургиялық араласулардағыдай инфекция, қан кету, жүйке зақымдануы сияқты қауіптер бар. Алайда микрохирургиялық әдістерде бұл қауіптер айтарлықтай азайтылған.

15. Бел жарығымен спортпен айналысуға бола ма?

Дұрыс және дәрігер ұсынған жаттығулар пайдалы болуы мүмкін. Бірақ ауыр және шамадан тыс спорт түрлерінің орнына денеге лайықты, бақыланатын физикалық белсенділіктерді таңдаған жөн.

Дереккөздер

• Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) – Бұлшықет-қаңқа саулығы

• Америка ортопедиялық хирургтар академиясы (AAOS) – Жарық дискі (сырғанақ диск)

• Ұлттық денсаулық институттары (NIH) – Бел ауыруы туралы ақпараттық парақ

• Еуропалық нейрохирургиялық қоғамдар қауымдастығы (EANS) – Бел диск жарығы бойынша нұсқаулықтар

• Американдық нейрохирургтар қауымдастығы (AANS) – Жарық диск