Қан обыры (лейкемия) туралы білуіңіз қажет мәліметтер
Лейкемия дегеніміз не?
Лейкемия – сүйек кемігінде қан жасушаларының қалыптан тыс және бақылаусыз көбеюі нәтижесінде пайда болатын, барлық жас топтарында кездесетін, бірақ әсіресе балалар мен 50 жастан асқан ересектерде жиі байқалатын қатерлі ісік түрі. Ерте диагноз қойылған жағдайларда емдеу табыстылығы айтарлықтай артады. Сондықтан лейкемия белгілерін дер кезінде анықтау және емдеуді жедел бастау өмірлік маңызға ие.
Лейкемия – сүйек кемігіндегі дің жасушаларының қалыпты дамуын аяқтамай тұрып тез әрі бақылаусыз көбеюі нәтижесінде дамиды. Бұл жағдай алдымен сүйек кемігі тінін зақымдайды және уақыт өте келе бүкіл ағзаға таралуы мүмкін. Сүйек кемігінде қызыл қан жасушалары (эритроциттер), ақ қан жасушалары (лейкоциттер) және ұю жасушалары (тромбоциттер) түзіледі. Әсіресе ақ қан жасушалары ағзада инфекцияларға және қатерлі ісікке бейім жасушаларға қарсы қорғаныста негізгі рөл атқарады.
Ақ қан жасушалары тек сүйек кемігінде ғана емес, лимфа түйіндері, көкбауыр және тимус сияқты әртүрлі ағзаларда да түзілуі мүмкін. Лейкемия емделмесе ауыр өтеді. Пісіп жетілген лейкоциттердің шамадан тыс көбеюіне негізделген лейкемиялар әдетте баяу дамиды; ал жетілмеген лейкоциттердің шамадан тыс көбеюі жағдайында ауру тез, бірнеше апта немесе ай ішінде ауыр белгілермен көрінуі мүмкін.
Лейкемия түрлері қандай?
Лейкемиялар әдетте даму жылдамдығына қарай жедел (тез ағымды) және созылмалы (баяу ағымды) деп екі негізгі топқа бөлінеді. Жедел лейкемияларда жасушалар тез көбейіп, кенеттен симптомдар байқалса, созылмалы түрлерінде ауру жасырын және баяу дамып, жылдарға созылуы мүмкін.
Әр екі негізгі топ, қалыптан тыс көбейетін ақ қан жасушасының түріне байланысты қосымша санаттарға бөлінеді:
Миелоид жасушаларынан дамығандары – «миелоидтық лейкемия» деп аталады,
Лимфоциттерден туындайтындары – «лимфобластық (немесе лимфоцитарлық) лейкемия» деп аталады.
Лейкемияның сирек кездесетін қосымша түрлері де бар (мысалы: ювенильді миеломоноцитарлық лейкемия, түкті жасушалы лейкемия).
Ең жиі кездесетін төрт негізгі лейкемия қосалқы түрлері мыналар:
1. Жедел лимфобластық лейкемия (ЖЛЛ)
Балаларда кездесетін лейкемиялардың ең жиі түрі, ересектерде де байқалуы мүмкін. Науқастарда лимфоцит текті, жетілмеген ақ қан жасушалары бақылаусыз көбейеді. ЖЛЛ-нің ересектер мен балалардағы өмір сүру көрсеткіштері жас, жалпы денсаулық және емге жауап сияқты факторларға байланысты өзгереді.
2. Жедел миелоидтық лейкемия (ЖМЛ)
Миелоид қатарындағы жасушалардың жетілмей тұрып қалыптан тыс көбеюі нәтижесінде дамиды. Жас ересектер мен егде жастағылар арасында жиі кездеседі. ЖМЛ-нің емдеу табысы дамыған медициналық тәсілдермен барған сайын артып келеді.
3. Созылмалы лимфоцитарлық лейкемия (СЛЛ)
Көбіне егде жаста, жиі 60 жастан жоғары анықталады. Бұл түрінде жетілген, бірақ қызметі бұзылған лимфоциттер ағзада жиналып, сүйек кемігі мен басқа тіндердің қалыпты жұмысын бұзады.
4. Созылмалы миелоидтық лейкемия (СМЛ)
25-60 жас аралығында жиі кездесетін СМЛ-де миелоид жасушалары қалыптан тыс көбейеді. Емге жауапты арттыратын жаңа молекулалық бағытталған дәрілер өмір сүру көрсеткіштерін жақсартты.
Лейкемия белгілері қандай?
Лейкемия белгілері басқа кейбір сүйек кемігі ауруларымен ұқсас болуы мүмкін және әдетте төмендегілерді қамтиды:
Әлсіздік, бозару, тез шаршау, ентігу (анемия салдарынан)
Жиі инфекциялар (иммундық жүйенің әлсіреуіне байланысты)
Мұрыннан, қызыл иектен немесе тері астынан күтпеген қан кетулер, көгерулер және ұсақ бөртпелер (петехия)
Тәбетсіздік, салмақ жоғалту, түнгі терлеу
Ұзаққа созылған жоғары температуралы инфекциялар
Сүйек және буын аурулары
Мойын, қолтық асты немесе шап сияқты аймақтарда лимфа түйіндерінің ұлғаюы
Терідегі немесе іште ісіктер
Балалардағы лейкемия: белгілері мен көріністері
Балаларда кездесетін қатерлі ісіктердің маңызды бөлігін құрайтын лейкемия, әсіресе 2-10 жас аралығындағы балаларда жиі кездеседі. Сәбилерде алғашқы айларда ананың сүтінен алынатын қорғаныш заттар уақыт өте азаяды және иммундық жүйе өз дамуын жалғастырады. Бұл кезеңде кейбір вирустық инфекциялар, генетикалық бейімділік және D дәрумені тапшылығы лейкемия даму қаупін арттыруы мүмкін.
Балаларда жиі байқалатын белгілер:
Терінің айқын бозаруы
Салмақ жоғалту, тамақ жеуге құлықсыздық
Ұзаққа созылған немесе қайталанатын қызбалы аурулар
Денеде көгерулер мен ісіктер
Іштің ұлғаюы және кернеуі
Сүйек немесе буын аурулары
Аурудың өршуінде, қатерлі жасушалардың орталық жүйке жүйесіне немесе басқа ағзаларға таралуымен бас ауруы, жүрек айну, тырысу сияқты қосымша белгілер дамуы мүмкін.
Лейкемиядағы қауіп факторлары қандай?
Лейкемия бүкіл әлемде қатерлі ісіктер арасында маңызды орын алады және ерлерде әйелдерге қарағанда сәл жиі кездеседі. Әртүрлі лейкемия қосалқы түрлерінің қауіп факторлары әртүрлі:
Жедел лимфобластық лейкемия (ЖЛЛ)
Барлық себептері толық анықталмаса да, жоғары радиацияға ұшырау, кейбір химиялық заттар (мысалы: бензол), бұрын қабылданған химиотерапия, кейбір вирустық инфекциялар (HTLV-1, Эпштейн–Барр вирусы), кейбір генетикалық аурулар (Даун синдромы, Фанкони анемиясы) ЖЛЛ қаупін арттыруы мүмкін.
Жедел миелоидтық лейкемия (ЖМЛ)
Генетикалық мутациялар, жас ұлғайған сайын қауіптің артуы, темекі шегу, кейбір қан аурулары немесе химиотерапия тарихы, Даун синдромы ЖМЛ үшін белгілі қауіп факторлары болып табылады.
Созылмалы лимфоцитарлық лейкемия (СЛЛ)
СЛЛ-нің себебі толық түсіндірілмеген. Дегенмен, егде жас, ер жыныс, кейбір химиялық заттарға ұшырау және отбасында СЛЛ тарихының болуы қауіпті арттырады.
Созылмалы миелоидтық лейкемия (СМЛ)
СМЛ әдетте өмір барысында пайда болатын (тұқым қуаламайтын) генетикалық өзгеріспен байланысты. «Филадельфия хромосомасы» деп аталатын генетикалық өзгеріс СМЛ жағдайларының басым көпшілігінде анықталады және бұл өзгеріс сүйек кемігінде жасушалардың бақылаусыз өсуіне әкеледі.
Лейкемия диагнозы қалай қойылады?
Лейкемия диагнозында мақсат – аурудың бар-жоғын, қосалқы түрін және таралуын дұрыс анықтау. Диагностика барысында негізінен келесі қадамдар орындалады:
Толық анамнез және физикалық тексеру: Анемияға тән бозару, лимфа түйіндері немесе ағзаның ұлғаюы, тері өзгерістері бағаланады.
Қан талдаулары: Жалпы қан талдауы, биохимия, бауыр қызметі және ұю көрсеткіштері анықталады.
Перифериялық қан жағындысы: Қанда қалыптан тыс жасушалардың бар-жоғын анықтау үшін қолданылады.
Сүйек кемігі биопсиясы/аспирациясы: Аурудың нақты диагнозында, әсіресе жедел жағдайларда, сүйек кемігінен алынған үлгі микроскоппен зерттеледі.
Генетикалық және молекулалық зерттеулер: Әсіресе СМЛ-де Филадельфия хромосомасы және BCR-ABL гендік өзгерісі зерттеледі.
Сүйек кемігі биопсиясы көбіне жамбас сүйегі арқылы алынады және арнайы зертханаларда зерттеледі.
Лейкемияны емдеуде не ұсынылады?
Емдеу жоспары міндетті түрде лейкемия түрі мен науқастың жалпы денсаулық жағдайы ескеріле отырып, қан аурулары және онкология саласының мамандарынан құралған топпен жасалуы тиіс. Қазіргі таңда лейкемияны емдеуде қолданылатын негізгі әдістер мыналар:
Химиотерапия
Әртүрлі химиотерапиялық дәрілер арқылы қалыптан тыс жасушаларды жою көзделеді. Қандай дәрілердің қалай қолданылатыны лейкемия түріне және науқастың жеке жағдайына байланысты анықталады.
Сәулелік терапия
Жоғары энергиялы сәулелер көмегімен лейкемиялық жасушаларды жою мақсат етіледі. Сәулелік терапия әдетте таңдамалы жағдайларда, кейде дің жасуша трансплантациясына дайындық ретінде қолданылады.
Биологиялық және молекулалық негізделген емдер
Иммундық жүйені күшейтуге немесе қатерлі жасушаларды нысанаға алуға бағытталған жаңа буын дәрілер (иммунотерапия, биологиялық агенттер, молекулалық бағытталған емдер) кейбір лейкемия түрлерінде маңызды рөл атқарады. Мысалы, СМЛ үшін жасалған тирозин киназа тежегіштері бұл ауруды емдеуде серпіліс жасады және химиотерапиямен салыстырғанда жанама әсері аз.
Дің жасуша (сүйек кемігі) трансплантациясы
Сүйек кемігін толықтай алып тастап, сау дің жасушаларымен алмастыру арқылы жүргізілетін бұл процедура, емдеу тәсілдерінің ең тиімділерінің бірі болып табылады және сәйкес науқастарға қолданылады. Процедура кезінде және одан кейін белгілі бір жанама әсерлер байқалуы мүмкін. Әсіресе, иммундық жүйеге қатысты мәселелер (мысалы, GVHD), ағзалардың зақымдануы және инфекция қаупі ескерілуі тиіс. Сондықтан трансплантация процедурасы тәжірибелі орталықтарда жүргізілуі қажет.
Қолдаушы Емдер
Химиотерапия және басқа емдерге байланысты қаназдық, инфекция және қан кету қаупін азайту үшін қан құю, инфекцияға қарсы дәрілер, қажет болған жағдайда антибиотиктер және басқа қолдаушы емдер қажет.
Заманауи емдеу тәсілдерінің арқасында, лейкозбен ауыратын науқастарда өмір сүру көрсеткіштері соңғы жылдары айтарлықтай артты. Мысалы, 1970-жылдары 5 жылдық өмір сүру көрсеткіші шамамен 30 пайыз болса, қазіргі деректерге сәйкес тиісті ем және ерте анықтау арқылы бұл көрсеткіш 60 пайыздан да жоғары екені хабарлануда.
Есіңізде болсын; ерте анықтау және тиімді ем үшін белгілер байқалғанда уақыт жоғалтпай медициналық мекемеге жүгінуіңіз, өмір сапасы мен аурудың барысы тұрғысынан өте үлкен артықшылық береді.
Жиі Қойылатын Сұрақтар
1. Лейкоз жұқпалы ма?
Жоқ, лейкоз жұқпалы ауру емес. Генетикалық өзгерістер, қоршаған орта және жеке қауіп факторлары нәтижесінде дамиды және адамнан адамға берілмейді.
2. Лейкозға нақты не себеп болады?
Лейкоздың нақты себебі көп жағдайда белгісіз. Алайда генетикалық факторлар, кейбір химиялық заттар, радиация сияқты қоршаған орта әсерлері және кейбір вирустар қауіпті арттыруы мүмкін.
3. Лейкоз емделе ме?
Көптеген лейкоз түрлері, әсіресе ерте анықтау және тиісті ем арқылы бақылауға алынады немесе толықтай жойылуы мүмкін. Емдеу мүмкіндігі науқастың жасы, жалпы жағдайы және лейкоз түріне байланысты өзгереді.
4. Лейкозбен ауыратындар қанша уақыт өмір сүреді?
Лейкозда өмір сүру ұзақтығы аурудың түрі, анықтау уақыты, емге жауап және жеке денсаулық ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Қазіргі таңда сәтті емдер арқылы ұзақ өмір сүру мүмкіндігі бар.
5. Лейкоз балаларда неге жиі кездеседі?
Балаларда кейбір генетикалық және иммундық ерекшеліктер, қоршаған орта факторларымен қосылғанда лейкозға бейімділік тудыруы мүмкін. Дегенмен, көп жағдайда нақты себеп анықталмайды.
6. Сүйек кемігін ауыстыру барлық адамға жарай ма?
Жоқ, сүйек кемігін ауыстыру әр науқасқа ұсынылмайды. Жарамдылық науқастың жасы, жалпы денсаулық жағдайы, аурудың түрі және басқа медициналық факторларға байланысты дәрігерлер тарапынан бағаланады.
7. Лейкоз белгілері қандай басқа аурулармен шатасады?
Лейкоз; кейбір инфекциялар, қаназдық түрлері және басқа қан ауруларының белгілерімен шатасуы мүмкін. Толық қан талдауы және қосымша зерттеулер арқылы айқындаушы диагноз қойылады.
8. Лейкоздың алдын алуға бола ма?
Толығымен алдын алу мүмкін болмаса да, темекі мен зиянды химиялық заттардан аулақ болу, салауатты өмір салтын ұстану, тұрақты медициналық тексерулерден өту ауруды ерте анықтауға көмектеседі.
9. Лейкозбен ауыратындар инфекцияға бейім бе?
Иә, сүйек кемігі мен иммундық жүйе әсерленеді. Сондықтан тазалыққа мән беру, көпшілік және жұқпалы орындардан аулақ болу, қажет болған жағдайда қорғаныс шараларын қолдану маңызды.
10. Лейкозда шаш түсуі бола ма?
Ем кезінде қолданылатын кейбір дәрілер (әсіресе химиотерапия) шаш түсуіне себеп болуы мүмкін. Бұл әсер әдетте уақытша және емнен кейін шаш қайта өсуі мүмкін.
11. Лейкоз тұқым қуалай ма?
Көптеген лейкоз жағдайында тұқым қуалау байқалмайды. Алайда кейбір генетикалық синдромдар лейкоз даму қаупін арттыруы мүмкін.
12. Лейкозды емдеу кезінде нені ескеру керек?
Инфекциядан сақтану, дәрігердің ұсыныстарын мұқият орындау, тұрақты тексерулерді жіберіп алмау және жанама әсерлер туралы медициналық топқа хабарлау маңызды.
Дереккөздер
Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы (WHO): Leukemia
АҚШ Ауруларды Бақылау және Алдын алу Орталықтары (CDC): Leukemia Patient Facts
American Cancer Society: Leukemia Overview
European Hematology Association: Leukemia Guidelines
Cancer Research UK: Leukemia Types and Treatments