Қант диабеті: белгілері, себептері және басқару тәсілдері

Қант диабеті дегеніміз не?

Қант диабеті немесе халық арасында белгілі атымен қант ауруы – қазіргі таңда жылдам таралып келе жатқан және көптеген күрделі денсаулық мәселелеріне себеп болатын созылмалы метаболикалық ауру. Әлем бойынша кең таралуына байланысты бұл ауру маңызды қоғамдық денсаулық мәселесі ретінде қарастырылады. Диабеттің толық атауы "Diabetes Mellitus" грек тілінен аударғанда "қантты несеп" дегенді білдіреді; бұл атау ауруға шалдыққан адамдардың несебінде әдетте болмауы тиіс қанттың пайда болуымен байланысты. Сау ересектерде аш қарындағы қандағы қант деңгейі әдетте 70-100 мг/дл аралығында болады, ал бұл көрсеткіштің үнемі жоғары болуы диабет диагнозын қоюға негіз болады.

Диабеттің даму механизмі

Диабет негізінен ағзаның инсулин гормонын жеткілікті мөлшерде өндіре алмауы немесе бар инсулинді тиімді пайдалана алмауынан туындайды. Инсулин – ұйқыбезі деп аталатын ағза арқылы бөлінетін және қандағы қантты тіндерге тасымалдауға жауапты маңызды гормон. Диабеттің бірнеше түрі бар; ең жиі кездесетіні – 2-типті диабет. 2-типті диабет әдетте ересек жаста, әсіресе 40 жастан кейін жиі байқалады. Бұл типте ұйқыбезі инсулин өндірсе де, жасушалар инсулинге қарсы төзімділік дамытады және ағза қант алмасуын дұрыс жүзеге асыра алмайды. Нәтижесінде қандағы қант деңгейі жоғарылайды және түрлі денсаулық мәселелеріне себеп болуы мүмкін.

Диабеттің белгілері қандай?

Диабет баяу дамитын ауру болғандықтан, көптеген адам бастапқыда шағымдарын байқамауы мүмкін. Алайда қандағы қант деңгейі жоғарылаған сайын әртүрлі белгілер пайда болады:

• Жиі зәр шығару

• Тоқтық сезілмесе де шамадан тыс тамақ жеуге құштарлық

• Шамадан тыс шөлдеу және ауыздың құрғауы

• Кенеттен пайда болған салмақ жоғалту

• Шаршау және әлсіздік

• Көрудің бұлыңғырлануы

• Аяқтарда немесе қолдарда ұю, шаншу

• Жаралардың баяу жазылуы

• Терінің құрғауы және қышуы

• Ауызда ацетонға ұқсас иістің пайда болуы

Әр адамда барлық белгілер бірдей байқалмауы мүмкін. Шағымдар байқалған жағдайда медициналық мекемеге жүгініп, қандағы қант деңгейін тексеру маңызды.

Диабеттің негізгі себептері

Диабеттің пайда болуында әрі генетикалық, әрі өмір салтына байланысты қоршаған орта факторлары рөл атқарады. Ең жиі кездесетін екі түрі – 1-типті және 2-типті диабет. 1-типті диабет көбінесе бала немесе жасөспірім жаста басталып, ұйқыбезінің инсулин өндіру қабілетінің айтарлықтай төмендеуімен сипатталады. Бұл жағдайда генетикалық бейімділік, иммундық жүйе аурулары және кейбір вирустық инфекциялар ұйқыбезіне зиян келтіруі мүмкін.

2-типті диабет көбіне ересектерде төмендегі қауіп факторларының әсерінен дамиды:

• Семіздік немесе артық салмақ мәселесі

• Отбасында диабет тарихының болуы

• Төмен физикалық белсенділік және қозғалыссыз өмір салты

• Жас ұлғаюы

• Стрестің ұзақ мерзімді әсері

• Жүктілік кезінде гестациялық диабеттің болуы немесе салмағы жоғары бала туу

Диабет түрлері қандай?

Диабет әртүрлі типтерге жіктеледі:

• 1-типті диабет: Әдетте жасөспірім жаста басталады және ағза дерлік инсулин өндірмейді. Ем үшін инсулин инъекциялары міндетті.

• 2-типті диабет: Ересек жаста жиі кездеседі. Жасушалар инсулинге жауап бере алмайды.

• Ересектердегі жасырын аутоиммундық диабет (LADA): Ересек жаста басталатын, аутоиммундық негіздегі диабет түрі және емдеуде әдетте инсулин қажет болады.

• Жасөспірімдік диабет (MODY): Жас жаста басталатын, генетикалық тұқым қуалайтын диабет түрі.

• Гестациялық диабет: Тек жүктілік кезінде дамитын және кейде тұрақты диабетке айналуы мүмкін түрі.

Бұларға қоса, предиабет (жасырын қант) кезеңі де маңызды. Бұл кезеңде қандағы қант деңгейі қалыптыдан жоғары, бірақ нақты диабет диагнозы үшін жеткіліксіз. Предиабет дұрыс тамақтану және өмір салтын өзгерту арқылы толыққанды диабетке айналмай тұрып бақылауға алынады.

Диабет диагнозы қалай қойылады?

Диабетті анықтауда кеңінен қолданылатын әдістер мыналар:

• Аш қарындағы қандағы қант тестінде 126 мг/дл және одан жоғары көрсеткіштер диабетке күдік тудырады.

• Ауыз арқылы глюкозаға төзімділік тестінде (ОГТТ) 2 сағаттан кейін өлшенген қант деңгейінің 200 мг/дл-ден жоғары болуы диабетті; 140-199 мг/дл аралығында болуы предиабетті көрсетуі мүмкін.

• HbA1c тесті соңғы үш айдағы орташа қан қант деңгейі туралы мәлімет береді және 6,5%-дан жоғары көрсеткіштер диабет диагнозын қолдайды.

Диагностикалық тесттерден нақты нәтиже алу үшін дәрігердің нұсқауын орындау маңызды.

Диабетті басқаруда тамақтанудың маңызы

Диабетті тиімді бақылау үшін теңгерімді тамақтану тәртібі қажет. Диабеті бар адамдар диетолог және дәрігерімен бірге жеке қажеттіліктеріне сай арнайы диета бағдарламасын ұстануы тиіс. Негізгі қағидалар мыналар:

• Толық дәнді дақылдар, жаңа піскен көкөністер мен жемістер басым болуы керек

• Май мен калория мөлшері төмен, бірақ қоректік құндылығы жоғары тағамдар таңдалуы тиіс

• Порцияны бақылау және тұрақты тамақтану уақытын сақтау қажет

• Рафинадталған қант пен шамадан тыс өңделген тағамдардан аулақ болу керек

Тұрақты тамақтану қандағы қантты тұрақтандырумен қатар, дене салмағын және жүрек-қан тамырлары қауіп факторларын азайтады. 2-типті диабетте салмақ жоғалту қандағы қантты бақылауға және дәрі-дәрмекке қажеттілікті азайтуға айтарлықтай оң әсер етеді. Қажет болған жағдайда семіздікпен күресте түрлі медициналық әдістер (мысалы, асқазан баллоны, бариатриялық хирургия және т.б.) қолданылады; бұл араласулардың қажеттілігі туралы шешімді міндетті түрде дәрігер қабылдауы тиіс.

Диабеті бар адамдарға пайдалы тағамдар

• Майлы балықтар: Омега-3-ке бай лосось, сардина, майшабақ, скумбрия және форель; жүрек-қан тамырлары денсаулығы үшін пайдалы, аптасына кемінде екі рет тұтынуға болады.

• Жапырақты жасыл көкөністер: Шпинат, қарақабат, салат және брокколи сияқты көкөністер дәрумендер мен минералдарға бай, қандағы қантқа кері әсер етпейді.

• Авокадо: Дені сау бір қанықпаған май қышқылдарын қамтиды, талшыққа бай және мөлшермен тұтыну керек.

• Жұмыртқа: Тоқтық сезімін арттырады, ақуызға бай.

• Бұршақ және бұршақ тұқымдастар: Талшықты және ақуызды болғандықтан қандағы қант тепе-теңдігін жақсартады.

• Айран: Ақуыз және пробиотиктерге бай, ішек денсаулығын қолдайды және гликемиялық жауапты оң әсер етуі мүмкін.

• Жаңғақтар: Жаңғақ және фундук сияқты тағамдар дені сау май көзі және жүрек аурулары қаупін азайтады.

• Брокколи: Калориясы төмен, талшық пен минералға бай көкөніс.

• Зәйтүн майы: Бір қанықпаған май құрамымен жүрек денсаулығына қорғаныштық рөл атқарады.

• Зығыр тұқымы: Құрамындағы омега-3 пен талшық арқылы холестеринді төмендетуге және қант деңгейін бақылауға көмектеседі.

Жасырын қант (предиабет) дегеніміз не және қалай анықталады?

Жасырын қант, яғни предиабет – қандағы қант деңгейі қалыптыдан жоғары, бірақ диабет диагнозын қоюға жеткіліксіз аралық кезең. Бұл жағдай 2-типті диабетке өту қаупі жоғары кезең болып табылады. Көбіне айқын шағым тудырмаса да, тәттіге құмарлық, кенеттен шаршау және тамақтан кейін ұйқышылдық сияқты шағын белгілер байқалуы мүмкін. Аш қарындағы және тоқ қарындағы қант тесттері арқылы анықталады. Бұл кезеңде өмір салтын өзгерту арқылы аурудың дамуын тежеуге болады.

Диабет емінде қандай әдістер қолданылады?

Диабет емдеу процесі аурудың түріне байланысты өзгереді. 1-типті диабетте өмір бойы инсулин терапиясы қажет. Бұл емге қосымша маман диетологтың көмегімен жеке тамақтану жоспары жасалады және кейбір адамдарда көмірсуларды санау әдісімен инсулин мөлшері икемді түрде реттелуі мүмкін.

2-типті диабетте әдетте алғашқы кезеңде өмір салтын өзгерту, диета және физикалық белсенділік ұсынылады. Қажет болған жағдайда жасушалардың инсулинге сезімталдығын арттыратын немесе инсулин бөлінуін қолдайтын ауыз арқылы қабылданатын дәрілер (ауызша антидиабетиктер) тағайындалуы мүмкін. Кейбір адамдарда инсулин терапиясы қажет болуы мүмкін.

Емдеу барысында қандағы қанттың ұзақ уақыт жоғары болуы жүйке, бүйрек және көз сияқты ағзаларда қайтымсыз зақымдарға әкелуі мүмкін болғандықтан, тұрақты дәрігер бақылауы мен қадағалау өте маңызды.

Жиі қойылатын сұрақтар

1. Диабет қаупін қалай азайтуға болады?

Теңгерімді және жүйелі тамақтану, салмақты бақылау, тұрақты физикалық белсенділікпен айналысу, темекі мен шамадан тыс алкогольді қолданудан аулақ болу қауіп-қатерді азайтуға көмектеседі.

2. Предиабеттен диабетке өтуге жол бермеуге бола ма?

Иә, салмақ тастау, салауатты тамақтану және дене жаттығуларын жасау предиабеттің диабетке айналуын болдырмауға немесе кешіктіруге мүмкіндік береді.

3. Диабетте қандай тесттер арқылы диагноз қойылады?

Аш қарындағы қан глюкозасы, ауыз арқылы глюкозаға төзімділік тесті (ОГТТ), HbA1c секілді зертханалық талдаулар диагноз қою үшін қолданылады.

4. Диабеттің тұрақты емі бар ма?

Диабет — созылмалы ауру. Толығымен жою мүмкін болмаса да, тиімді ем арқылы қан қантын бақылауда ұстауға және асқынулардың алдын алуға болады.

5. 1-тип және 2-тип диабет арасындағы негізгі айырмашылықтар қандай?

1-тип диабет әдетте балалық шақта басталады және ағза мүлде инсулин өндірмейді. 2-тип диабет көбінесе ересек жаста кездеседі және жасушалар инсулинге төзімді болады.

6. Диабет емінде дәріден тыс әдістер тиімді бола ма?

Диета, дене жаттығулары және өмір салтын өзгерту, әсіресе 2-тип диабетте ерте кезеңде өте тиімді, кейбір жағдайларда дәрі-дәрмекпен емдеуді де қажет етуі мүмкін.

7. Ана болуға үміткер әйелдерде диабет бола ма?

Иә, жүктілік кезінде пайда болатын гестациялық диабет бар және ол ана мен баланың денсаулығы үшін бақылау мен емдеуді талап етеді.

8. Диабет асқынуларының ерте белгілері қандай?

Аяқтың ұюы, көру қабілетінің жоғалуы, бүйрек қызметінің бұзылуы және жүрек-қан тамырлары аурулары асқынуларға нұсқауы мүмкін.

9. Диабеті бар адамдар қандай тағамдарды шектеуі керек?

Тазартылған қант, ақ ұннан жасалған тағамдар, қуырылған және тым майлы тағамдар, алкогольді ішімдіктер мен тұзды шектеу ұсынылады.

10. Дене жаттығулары диабет емінде қалай әсер етеді?

Тұрақты дене жаттығулары инсулинге сезімталдықты арттырады, қан қантын төмендетеді және салмақты бақылауға көмектеседі.

11. Диабеті бар адамдардың өмір сапасын қалай арттыруға болады?

Тұрақты медициналық бақылау, салауатты тамақтану, күйзелісті басқару және тиісті физикалық белсенділік арқылы өмір сапасын арттыруға болады.

12. Диабетте дәрігерге қаншалықты жиі қаралу керек?

Жеке жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ әдетте әр 3-6 ай сайын бақылау ұсынылады. Асқыну қаупі жоғары болса, жиі бақылау қажет болуы мүмкін.

Дереккөздер

• Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымы (World Health Organization - WHO), Diabetes Mellitus Guidelines

• Халықаралық Диабет Федерациясы (International Diabetes Federation - IDF), Diabetes Atlas

• Американдық Диабет Қауымдастығы (American Diabetes Association - ADA), Standards of Medical Care in Diabetes

• Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC), Diabetes Publications

• New England Journal of Medicine, Diabetes-Related Research

• Еуропалық Диабетті Зерттеу Қауымдастығы (EASD) Guidelines