Kviðverkir: Einkenni, Orsakir og Rétt Nálgun
Bólguástand sem þróast í kviðsvæðinu veldur oft kvörtunum eins og lystarleysi, ógleði og uppköstum. Við skyndilegan kviðverk er nauðsynlegt að meta sjúklinga ítarlega. Ef kviðverkur varir lengur en eina viku er yfirleitt ólíklegra að um sé að ræða „bráðan kvið“ sem krefst bráðaaðgerðar. Þó að verkurinn vari lengur skal ávallt leitað að orsökum þessara einkenna af lækni.
Hvaða orsakir geta verið fyrir kviðverkjum?
Kviðverkir sem finnast á mismunandi svæðum geta tengst sjúkdómum eða vandamálum í líffærum þess svæðis. Algengar orsakir eru eftirfarandi:
Sjúkdómar í maga, smáþörmum og ristli
Þvag- og lifrar- og gallkerfisvandamál eins og nýrnasteinar eða gallsteinar
Sjúkdómar í æxlunarfærum kvenna og karla
Tíðaverkir (dysmenorrhea)
Fylgikvillar tengdir sykursýki (diabetes)
Truflanir í nýrnahettum
Sumir blóðsjúkdómar
Eitranir af völdum efna (blý, morfín o.þ.h.)
Sýkingarsjúkdómar eins og ristill (herpes zoster)
Ekki aðeins sjúkdómar í líffærum innan kviðarhols geta valdið kviðverkjum, heldur einnig sumir sjúkdómar í öðrum hlutum líkamans. Til dæmis geta lungnabólga (sýking í lungum), hjartaáfall og rifbrot einnig komið fram með kviðverkjum.
Geta kviðverkir verið ruglaðir saman við önnur sjúkdómsástand?
Staðsetning verkjarins í kviðnum er mikilvæg til að skilja undirliggjandi orsök. Verkir sem koma fram á mismunandi svæðum tengjast yfirleitt eftirfarandi líffærum:
Hægri efri kviður: Lifur, gallblaðra, gallvegir, magasár
Vinstri efri kviður: Milta, bris, viðeigandi hluti ósæðar
Ofan nafla: Magi, vélinda, skeifugörn, bakflæði, magabólga, sár og aðrir sjúkdómar í efri meltingarvegi
Vinstri neðri kviður: Ristilbólga, sjúkdómar í eggjastokkum, þvagfærasjúkdómar, utanlegsfóstur, ósæðarsjúkdómar, botnlangabólga
Hægri neðri kviður: Botnlangabólga, sjúkdómar í eggjastokkum, þvagfærasýkingar, utanlegsfóstur, náraslit, vandamál í gallvegum
Því er bæði litið til staðbundinna líffærasjúkdóma og kerfisbundinna sjúkdóma þegar kviðverkir eru metnir.
Hvaða leiðir skal fara við meðferð kviðverkja?
Þar sem margar mismunandi orsakir geta verið fyrir kviðverkjum getur verið varasamt að taka lyf af handahófi án greiningar. Sérstaklega er ekki mælt með notkun verkjalyfja eða annarra lyfja við kviðverkjum sem ekki hafa verið metnir áður af lækni og þegar orsökin er óþekkt. Slík lyf geta gert greiningu undirliggjandi alvarlegs sjúkdóms erfiðari.
Við væga og skammvinna kviðverki eftir máltíð geta sum einföld ráð verið gagnleg. Að drekka kalt vatn, borða ristað brauð eða létt snarl eða neyta léttari fæðu eins og banana eða eplasafa getur stundum hjálpað. Ef einkennin halda áfram eða versna skal þó alltaf leita álits læknis.
Við hvaða aðstæður skal leita álits sérfræðings vegna kviðverkja?
Við eftirfarandi aðstæður er lífsnauðsynlegt að leita tafarlaust til heilbrigðisstofnunar:
Mikil, endurtekin, stigvaxandi eða viðvarandi verkur
Kviðverkir ásamt öndunarerfiðleikum, yfirliðstilfinningu, blæðingu, uppköstum eða háum hita
Verkur sem breiðist út í brjóst, háls eða öxl
Blóð í hægðum
Mjög mikil þensla og spenna í kvið
Við slíkar aðstæður skiptir klínísk reynsla og þekking læknis miklu máli við greiningu. Meðferð fer eftir greindri orsök. Til dæmis er yfirleitt valið að meðhöndla steina í þvagvegum með lyfjum, en ef um botnlangabólgu er að ræða sem krefst skurðaðgerðar getur verið nauðsynlegt að framkvæma bráðaaðgerð.
Algengar spurningar
1. Hvenær verður kviðverkur hættulegur?
Ef verkurinn er mikill, viðvarandi eða endurtekinn og fylgir yfirlið, hiti, blæðing, uppköst eða öndunarerfiðleikar skal ávallt leita til læknis.
2. Hvað er gott við kviðverki heima?
Við væga og skammvinna verki má neyta viðeigandi, létts matar og drykkjar. Ef orsök verkjarins er óljós eða hann er mikill er ekki mælt með lyfjanotkun heima.
3. Er kviðverkur alltaf merki um botnlangabólgu?
Nei. Botnlangabólga er ein algengasta orsök verkja í hægri neðri kvið, en kviðverkur getur stafað af mörgum mismunandi sjúkdómum.
4. Er kviðverkur öðruvísi hjá konum?
Hjá konum getur kviðverkur komið fram vegna margra sérstakra orsaka eins og tíðahrings, eggjastokka- eða legssjúkdóma.
5. Af hverju skiptir máli ef kviðverkur fylgir uppköstum?
Uppköst geta stundum verið merki um alvarlega sjúkdóma í kviðarholi eða garnastíflu. Því skal leita til læknis ef þessi einkenni koma saman.
6. Hvenær ætti ég að fara á bráðamóttöku vegna kviðverkja?
Ef verkurinn er mjög mikill, gengur ekki yfir, breiðist út eða ef önnur framangreind einkenni eru til staðar skal leita á bráðamóttöku.
7. Hvað skal gera við kviðverki hjá börnum?
Við algenga kviðverki hjá börnum má fylgjast með heima ef einkennin eru væg og skammvinn. Ef verkurinn er mikill eða önnur einkenni koma fram skal leita til læknis.
8. Er kviðverkur hættulegur á meðgöngu?
Kviðverkur á meðgöngu getur verið eðlilegur en getur einnig bent til alvarlegra vandamála. Sérstaklega ef verkurinn er mikill, langvarandi eða fylgir blæðing er mikilvægt að leita strax til heilbrigðisstarfsmanns.
9. Er kviðverkur einfalt vandamál eða getur hann verið merki um alvarlegan sjúkdóm?
Kviðverkur getur stundum stafað af einföldum orsökum, en í sumum tilvikum getur hann verið merki um alvarlega sjúkdóma. Því skiptir máli hversu lengi og hversu mikill verkurinn er.
10. Hvaða rannsóknir eru gerðar vegna kviðverkja?
Auk læknisskoðunar eru ef þörf krefur gerðar blóð- og þvagprufur, ómskoðun eða sneiðmyndatökur.
11. Af hverju kemur kviðverkur eftir máltíð?
Yfirleitt stafar hann af góðkynja meltingartruflunum, en ef hann verður viðvarandi þarf að meta hann nánar.
12. Er viðeigandi að nota sýklalyf við kviðverkjum?
Nei; sýklalyf skulu aðeins notuð samkvæmt ráðleggingu læknis og við ákveðnum sýkingum.
13. Hvaða læknir skoðar kviðverki?
Við fyrstu skoðun sér innkirtla- eða heimilislæknir um málið og vísar til viðeigandi sérgreinar ef þörf krefur.
Heimildir
World Health Organization (WHO) – Acute Abdominal Pain Factsheet
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Abdominal Pain Guidelines
American College of Gastroenterology – Guidelines for the Evaluation of Abdominal Pain
British Medical Journal – Clinical Review: Acute Abdominal Pain in Adults
UpToDate – Evaluation of Acute Abdominal Pain in Adults and Children