Na cava na Mate ni Loma? Na kena i vakatakilakila, na vuna ni yaco kina? Na sala ni veivakabulai ena i vakarau vou ni gauna oqo

Na iRogo ni Matadra ni Loma, Na vuna ni Matadra ni Loma? Na iTuvatuva ni Veivakabulai Vou?

Na matadra ni loma, e dua na leqa levu e dau yaco ni sega ni rawata na yago ni loma na kena bibi na oksijini kei na kakana, ka gadrevi kina na veivuke totolo. Ena vosa vakavuniwai e kilai me myocardial infarction, ka dau vakavuna vakalevu na muduki vakasauri ni dra ena veiwa ni loma. Na muduki oqo e dau vakavuna na veika e kumuni ena bati ni dra, me vaka na waiwai, kolesterol kei na so tale na ka, ka rawa ni basuka na bati ni dra se na kena kumuni kina na dra e veivakabobulataki ka sogota vakadua se vakalailaitaka na curu ni dra. Na kilai totolo kei na veivakabulai totolo e rawa ni vakalailaitaka na ca e yaco ena loma.

Na iVakamacala kei na iVakarau ni Matadra ni Loma

Na matadra ni loma e yaco ni sega ni rawata na yago ni loma na kena bibi na oksijini, ka vakavuna na vakacacani ni tikina ni loma. E dau vakavuna vakalevu na lutu se muduki vakasauri ni veiwa ni loma. Na veika e kumuni ena bati ni dra e rawa ni vakalailaitaka na veiwa ni loma, ka ni basuka, ena rawa ni kumuni kina na dra ka muduka vakasauri na curu ni dra ki na yago ni loma. Ke sega ni dolavi totolo na muduki oqo, na yago ni loma ena vakacacani vakadua, ka rawa ni vakavuna na lutu ni kaukauwa ni loma me vakasavi kina na dra, oya na malumalumu ni loma. Na matadra ni loma e dua vei ira na vuna levu ni mate e vuravura raraba. Ena levu ni veivanua, na matadra ni loma e vakavuna e levu cake na mate mai na leqa ni motoka.

Na iRogo Dau yaco ena Matadra ni Loma

Na irairai ni matadra ni loma e rawa ni duidui vei ira na tamata ka rawa ni sega ni matata na kena ivakatakilakila. Na ivakatakilakila dau laurai vakalevu:

• Na mosi se leqa ena loma: Na mosi, veivakasaurarataki, kama se bibi ena loma ni kete; e rawa ni yaco talega ki na liga imawi, domo, balavu ni gusu, dakudaku se kete.

• Na sega ni rawa ni cegu vinaka: E rawa ni yaco vata kei na mosi ni loma se duadua ga.

• Na sucu: E dau laurai vakalevu na sucu batabata kei na sucu levu.

• Na malumalumu kei na oca: E rawa ni tubu tiko na oca ni vica na siga e liu, ka dau laurai vakalevu vei ira na marama.

• Na vuki ni ulu se vakila ni vakayalolailai

• Na malua ni kete, suka se sega ni digia vinaka na kakana

• Na vuki ni loma e sega ni baleti na cakacaka se sega ni oti

• Na totolo se sega ni dodonu ni loma ni loma

• Na mosi ena dakudaku, tabadrau se cake ni kete, ka dau laurai vakalevu vei ira na marama.

• Na mosi ni cegu se leqa ni cegu e sega ni kilai na vuna

• Na vakalevu ni wai ena yava, yavadra se bati ni yava (e dau laurai vakalevu ena gauna e toso cake kina na mate) Na ivakatakilakila oqo e rawa ni malua se kaukauwa vakalevu. Ke vakilai tiko na mosi ni loma kei na sega ni rawa ni cegu vinaka me sega ni yali ena vica na miniti se vakauasivi, me vakatotolo ni kere veivuke vakavuniwai.

Na iRogo ni Matadra ni Loma ena Veimataqali Lewe

Vei ira na marama kei ira na cauravou, e rawa ni yaco na matadra ni loma e sega ni dua na mosi ni loma. Vei ira na marama, e dau laurai vakalevu na malumalumu, mosi ni dakudaku, malua ni kete, leqa ni moce kei na lomaocaoca. Vei ira na qase se ira na tauvimate ni suka, e rawa ni sega ni laurai vakalevu na mosi, ia e rawa ni tekivu ena malumalumu vakasauri se sega ni rawa ni cegu vinaka.

Na leqa ni loma ni kete, vuki ni loma, sucu batabata kei na yadra vakasauri ena bogi se gauna ni moce e rawa ni ivakatakilakila ni matadra ni loma e yaco ena gauna ni moce.

Na iVakarau ni Veika e Vakavuna na Matadra ni Loma

E levu na ka e rawa ni vakavuna na matadra ni loma ka dau laurai vata vata na veika oqo. Na veika dau laurai vakalevu:

• Na vakayagataki ni sigareti kei na veika e caka mai na taba

• Na kolesterol levu (vakabibi na tubu ni LDL kolesterol)

• Na yago ni dra levu (hypertension)

• Suka (mate ni suka)

• Levu na yago kei na sega ni cakacaka vakayago

• Kakana sega ni vinaka (kakana e levu na waiwai, trans fat, ka sega ni levu na kakana e dau vakavinakataka na dra)

• Na itukutuku ni mate ni loma ena vuvale ena gauna lailai

• Lomaocaoca kei na leqa ni vakasama tudei

• Na tubu ni yabaki (e tubu na vakatataro ni yabaki)

• Tagane (ia ni oti na menopause, e tubu talega na vakatataro vei ira na marama) Eso na ivakarau ni labotauri (me vaka na C-reactive protein, homosistein) e rawa ni vakaraitaka na tubu ni vakatataro. Ena gauna oqo, vei ira era levu na yago, eso na veiqaravi vakavuniwai kei na veisau ni bula e rawa ni vakalailaitaka na vakatataro.

Na iVakarau ni Kilai ni Matadra ni Loma

Na ka bibi duadua ena kilai ni matadra ni loma oya na vakaraica na leqa kei na ituvaki ni tauvimate. Oti, e vakayagataki na veitarataravi oqo:

• Electrocardiography (EKG): E vakaraitaka na veisau ni cakacaka ni loma ena gauna ni matadra.

• Na labotauri ni dra: Vakabibi na tubu ni enzyme kei na protein e vu mai na yago ni loma me vaka na troponin e tokona na kilai.

• Echocardiography: E vakadikeva na kaukauwa ni loma me vakasavi na dra kei na veisau ni cakacaka.

• Ke gadrevi, e rawa ni vakayagataki na x-ray ni cakau, CT scan se MRI me vakadikeva eso tale na leqa.

• Coronary angiography: Me vakadeitaka na muduki kei na lutu ni veiwa ni loma, ka rawa ni vakayacori vata kei na veivakabulai. Ena gauna ni veiqaravi, e rawa ni dolavi na veiwa ena balon angioplasty se stent.

Na iTuvatuva ni Veika Me Cakava Ena Gauna ni Matadra ni Loma

Na gauna e vakila kina e dua na tamata na ivakatakilakila ni matadra ni loma, e bibi na gauna. Na veika bibi me caka:

• Vakatotolo ni qiri ina veiqaravi vakavuniwai (ambulance se emergency service)

• Me dabe vakamalua na tamata, me vakalailaitaka na cakacaka

• Ke dua ga, me biuta tu na katuba me dola se kere veivuke vei ira era volekata

• Ke a tukuna oti na vuniwai, e rawa ni vakayagataka na wainimate me vaka na nitroglycerin

• Me waraka na veivuke vakavuniwai, me kua ni vakayacora na cakacaka dredre se lomaocaoca. Na veivuke totolo kei na dodonu ena gauna ni matadra e vakalailaitaka na ca ena loma ka vakalevutaka na bula.

Na iTuvatuva Vou ni Veivakabulai ena Matadra ni Loma

Ena gauna oqo, na veivakabulai ni matadra ni loma e vakarautaki me vaka na mataqali matadra, kena kaukauwa kei na vakatataro ni tauvimate. Na veivakabulai e dau okati kina:

• Me tekivu vakatotolo na wainimate me dolava na veiwa kei na wainimate me vakalailaitaka na kabakaba ni dra

• Na veisiko totolo ena veiqaravi vakavuniwai (angioplasty, stent) e dau digidigi taumada

• Ke gadrevi, e rawa ni vakayacori na by-pass surgery me sosomitaki na veiwa e sogoti ena veiwa vinaka

• Ni oti na leqa levu, me vakayacori na veisau ni bula, vakayagataki wainimate tudei kei na lewai ni vakatataro

• Na biuta na sigareti, kakana vinaka, cakacaka vakayago tudei, lewai na lomaocaoca, kei na lewai ni suka kei na yago ni dra levu ke tiko, oya na veika bibi duadua. Ena gauna taucoko ni veivakabulai, e bibi me muria vakavoleka na tauvimate na ivakasala ni vuniwai ni loma kei na vuniwai ni veiwa ni loma, ka lai sikova wasoma na vuniwai.

Na Veika Me Cakava Me Tarova Kina na Matadra ni Loma

Na vakatataro ni matadra ni loma e rawa ni vakalailaitaki vakalevu ena veisau ni bula:

• Me biu vakadua na sigareti kei na veika e caka mai na taba

• Me vakayagataki na kakana e lailai na kolesterol, levu na kakana drokadroka kei na kakana e levu na kakana e vakavinakataka na dra, lailai na waiwai kei na kakana e vakavotukana

• Me cakacaka vakayago tudei; e vakauqeti me vakayacori e 150 na miniti ena dua na macawa ena cakacaka vakayago e donu

• Me lewai na yago ni dra levu kei na suka; ke gadrevi, me vakayagataki tudei na wainimate

• Ke levu na yago, me kere veivuke vakavuniwai me yacova na yago vinaka

• Me vulica na lewai ni lomaocaoca kei na vakayagataki ni veiqaravi ni vakasama. Na muria na veika oqo e vukea na vakalailaitaki ni mate ni loma e vuravura raraba.

Na Tarogi Wasoma

Na yabaki cava e dau laurai vakalevu kina na matadra ni loma?

Na vakatataro ni matadra ni loma e tubu ni toso na yabaki. Ia, ena vuku ni veika vakatamata, suka, vakayagataki ni sigareti kei na bula, e rawa ni laurai talega vei ira na itabagone qase.

E rawa ni yaco na matadra ni loma e sega ni dua na mosi ni loma?

Io. Vakabibi vei ira na marama, tauvimate ni suka kei na qase, na matadra ni loma e rawa ni yaco e sega ni dua na mosi ni loma. Me vakabibitaki na malumalumu, sega ni rawa ni cegu vinaka, malua ni kete se mosi ni dakudaku me ivakatakilakila duidui.

E rawa ni yaco na mate ni yalo ena bogi se ni moce tiko?

Io, e rawa ni yaco na mate ni yalo ena gauna ni moce se mataka lailai. O ira era yadra vakasauri ena mosi ni ucu ni yalo, batabata ni yalo se malumalumu, me ra vakatotolo sara ni ra gole ki na vuniwai me vakadikevi vakavuniwai.

E duidui na ivakarau ni mate ni yalo vei ira na yalewa mai vei ira na tagane?

Vei ira na yalewa, ena sega ni dau laurai vakalevu na mosi ni ucu ni yalo, ia e rawa ni laurai na malumalumu, mosi ena daku kei na kete, dredre ni cegu, se mavoa na kete.

Na cava eso na ituvaki e rawa ni vakavuna me lewai cala me vaka na mate ni yalo?

Na leqa ni kete, panik ata, mosi ni sui kei na yago, reflü kei na pneumonia e rawa ni vakaraitaka na ivakarau va mate ni yalo. Kevaka e tu na vakabauta, me vakadikevi vakavuniwai vakatotolo.

E dodonu me gunu aspirin ni yaco tiko na mate ni yalo?

Kevaka e tukuna na vuniwai ka sega ni dua na allergy, e rawa ni vukea eso na ituvaki me gunu aspirin ni bera ni yaco mai na veivuke vakavuniwai. Ia, ena veigauna kece, me vakatabakidua na veivuke vakavuniwai.

E rawa ni vakabulai taucoko na tamata ni oti na mate ni yalo?

Levu vei ira era ciqoma na veivuke totolo, ena veivakabulai dodonu kei na veisau ni bula, era rawa ni bula vinaka tale. Ia, ena so na ituvaki, e rawa ni yaco na vakaleqai tudei ni cakacaka ni yalo.

Na cava na vuna ni mate ni yalo vei ira na cauravou?

Vei ira na cauravou, na kubou, levu ni cholesterol, levu ni yago, sega ni cakacaka, kei na so na leqa ni dra e vakatubura mai na mate ni yalo.

Na cava me vakabibitaki ena kakana me taqomaki kina na mate ni yalo?

Me digitaki na kaukaua, vua, madrai taucoko, ika kei na waiwai vinaka; me vakalailaitaki na waiwai batabata, trans fat, masima kei na suka.

Ni oti na mate ni yalo, ena gauna cava e rawa ni tekivu kina na vuli ni yago?

Na vuli ni yago ni oti na mate ni yalo me tekivutaki ga ena rairai ni vuniwai kei na vakadikevi ni vakatataro ni bula.

Ena vica na siga e tiko kina e valenibula o koya e sotava na mate ni yalo?

Na kena balavu e vakatau ena kaukaua ni mate kei na veiqaravi e caka. Ena levu ni gauna, e tiko ena valenibula me dua se vica na siga, se dua na macawa.

Kevaka e tiko na mate ni yalo ena matavuvale, na cava meu cakava?

Na itukutuku ni matavuvale e dua na ka bibi ni vakaleqa. Me kua ni kubou, me kania na kakana vinaka, me vakayagataki na vuli ni yago, ka me dau vakadikevi na yalo ke gadrevi.

E rawa ni vakavuna na stress na mate ni yalo?

Na stress balavu e rawa ni vakalevutaka vakadodonu na rere ni mate ni yalo. Me qarauni me kua ni yaco se vakayagataki na sala vinaka ni veisaututaki.

Ivakatekivu

• World Health Organization (WHO): Cardiovascular diseases (CVDs) Fact Sheet.

• American Heart Association (AHA): Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery.

• European Society of Cardiology (ESC): Guidelines for the management of acute myocardial infarction.

• US Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Heart Disease Facts.

• New England Journal of Medicine, The Lancet, Circulation (Na ivola ni vuniwai vakadidike).