Nəbz nədir və nə üçün əhəmiyyətlidir?

Nəbz adətən ürək döyüntüsü kimi tanınsa da, əslində hər ürək yığılması zamanı qanın damar divarlarına göstərdiyi təzyiqi və bu təzyiqə cavab olaraq damarlarda yaranan ritmik dalğalanmanı ifadə edir. Ürək yığılıb boşaldıqca qanı böyük arteriya olan aortaya, oradan da bütün bədənə göndərir. Damarlar elastik quruluşa malik olduqları üçün bu qan axınına genişlənərək və daralaraq cavab verirlər. Nəbz; bilək, boyun, gicgah və ya qasıq kimi səthə yaxın sahələrdə toxunmaqla asanlıqla hiss oluna bilər.

Hər bir insanın nəbz dəyəri; yaş, cinsiyyət, ümumi sağlamlıq vəziyyəti, bədən temperaturu, hormonal dəyişikliklər, gündəlik fiziki və ya emosional fəaliyyətlər, istifadə olunan dərmanlar və müxtəlif xəstəliklər kimi bir çox amildən asılı olaraq dəyişə bilər. Bəzi dövrlərdə stress, idman, xəstəlik və ya emosional vəziyyət dəyişiklikləri ilə nəbzdə artım və ya azalma olması tamamilə təbiidir. Burada əsas olan nəbzin müntəzəm və ritmik olmasıdır.

Müntəzəm fiziki fəaliyyətlə məşğul olan şəxslərdə, xüsusilə idmançılarda istirahət zamanı ölçülən nəbz, cəmiyyət ortalamasına görə daha aşağı ola bilər. Nəbz yalnız ürəyin nə qədər sürətli döyündüyü barədə deyil, eyni zamanda ürəyin ritmi, kondisiyanız və bəzi sağlamlıq vəziyyətləri barədə də məlumat verir. Ürək və qapaq xəstəlikləri, ciddi qanaxmalar, qalxanabənzər vəzi pozuntuları, sinir sistemi xəstəlikləri və beyin qanamaları kimi hallarda nəbzdə nəzərəçarpacaq dəyişikliklər müşahidə oluna bilər.

Sağlam böyüklərdə istirahət halında ürək sürəti adətən 60-80 döyüntü/dəqiqə arasında olur.

Nəbz Normalda Hansı Aralıqda Olmalıdır?

Nəbzin ritmik olması və müəyyən bir aralıqda olması sağlam dövran sisteminin göstəricisidir. Hər bir fərdin nəbz dəyəri fərqli olsa da, sağlam böyüklərdə istirahət zamanı normal ürək döyüntüsü adətən 60-100 döyüntü/dəqiqə arasında qəbul edilir. Aktiv şəkildə idmanla məşğul olan şəxslərdə isə bu dəyər 45-60 döyüntü/dəqiqəyə qədər enə bilər. İstirahət nəbzinin aşağı olması, ürəyin daha səmərəli işlədiyini göstərə bilər.

Ürək döyüntüsünün yüksək olması, insult və ya infarkt kimi riskləri artıra biləcəyindən, istirahət vəziyyətində müntəzəm ölçmələr erkən xəbərdarlıq təmin edə bilər. İstirahətdə ölçülən nəbziniz 50-70 arasındadırsa, bu ideal hesab oluna bilər; 70-85 arası isə ümumilikdə normal sayılır; 85 və üzərində isə yüksək nəbz hesab edilir. Lakin unutmaq olmaz ki, nəbz təkbaşına diaqnostik göstərici deyil və hər bir fərdin şəxsi sağlamlıq xüsusiyyətləri fərqlidir.

Nəbzinizi müntəzəm aralıqlarla, xüsusilə hər hansı bir şikayətiniz olduqda və ya risk faktorlarınız varsa ölçmək, mümkün sağlamlıq problemlərini erkən aşkar etməyə kömək edir. Lakin qeyri-adi aşağı nəbzlə yanaşı halsızlıq, başgicəllənmə, bayılma kimi əlamətlər varsa, vaxt itirmədən kardioloqa müraciət etmək lazımdır. Yüksək nəbz əksər hallarda müvəqqəti səbəblərlə (idman, stress və s.) bağlı olsa da, istirahət halında davamlı yüksəkdirsə, mütləq araşdırılmalıdır. Siqaret istifadəsi və anemiya da nəbzin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Siqaret buraxıldıqdan bir neçə ay sonra nəbzdə nəzərəçarpacaq azalma isə adətən müsbət dəyişiklik kimi qiymətləndirilir.

Nəbz Necə Ölçülür?

Nəbz ölçülməsi, etibarlı nəticə əldə etmək üçün adətən istirahət etmiş və sakit vəziyyətdə aparılmalıdır. Gün ərzində müxtəlif vaxtlarda ölçmə apararaq orta dəyəri tapa bilərsiniz. Boyunda, qırtlağın iki tərəfində və ya biləkdə, baş barmağın dərhal arxasında yerləşən arteriyalardan üç barmağınızı yüngülcə basaraq döyüntünü hiss edə bilərsiniz. Barmaqlarınızla damar üzərində nəbzi tutduqda, xronometr və ya saat vasitəsilə 60 saniyə ərzində döyüntüləri sayın. Əldə olunan rəqəm həmin andakı nəbz dəyərinizdir.

İstəsəniz, rəqəmsal təzyiq cihazları və ya ağıllı sağlamlıq cihazlarından da istifadə edə bilərsiniz. Həmçinin, ürək ritminin pozğunluğu (xalq arasında “təkəmə” kimi tanınır) olduqda həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur. Ritm pozğunluğu diaqnozu olan şəxslərdə isə, düzgün nəbz ölçülməsi üçün mümkün olduqda birbaşa ürək dinlənilməlidir. Nəbzin müntəzəm aralıqlarla yoxlanılması, ürək-damar və bir çox sistemik xəstəliklərin erkən diaqnozunda mühüm rol oynayır.

Yüksək Nəbz (Taxikardiya) Səbəbləri Nələrdir?

Ürək sürəti normaldan yüksək olduqda "taxikardiya" adlanır. Nəbzin yüksək olması; ürək çatışmazlığı, infeksiyalar, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, nəzarətsiz zob, ciddi qanaxmalar və ya bəzi xroniki xəstəliklər kimi bir çox vəziyyət nəticəsində ortaya çıxa bilər. Güclü qanaxmalarda ürək, toxumalara kifayət qədər oksigen çatdırmaq üçün daha sürətli döyünməyə başlayır, lakin ciddi qan itkisi olduqda nəbz kəskin şəkildə azala bilər və bu, həyati risk yarada bilər.

Temperaturun yüksəlməsi, narahatlıq, emosional stress, fiziki gərginlik və ani fəaliyyətlər kimi müvəqqəti hallar da nəbzi sürətləndirir. Fiziki gərginlik və ya güclü emosional təcrübələrdən sonra yüksələn nəbz, insan istirahət etdikdə adətən normala qayıdır. Lakin, istirahət halında davamlı olaraq 90 döyüntü/dəqiqə və üzərində olan nəbz, altında başqa bir sağlamlıq probleminin göstəricisi ola bilər və ətraflı qiymətləndirmə tələb edir.

Müntəzəm fiziki fəaliyyət, zamanla istirahət nəbzini azalda bilər. Gündəlik yüngül gəzinti kimi vərdişlər, ürək sağlamlığına müsbət təsir göstərir və nəbzi daha aşağı səviyyədə saxlamağa kömək edə bilər.

Aşağı Nəbz (Bradikardiya) Səbəbləri Nələrdir?

"Bradikardiya" adlanan aşağı nəbz, ürək sürətinin normal qəbul edilən dəyərdən aşağı olması deməkdir. Nəbz dəqiqədə 40-dan aşağı düşdükdə, bədənə kifayət qədər qan və oksigen getməyə bilər və bu vəziyyət başgicəllənmə, bayılma, tərləmə və nevroloji əlamətləri tətikləyə bilər. Beyin qanamaları, şişlər, ürək xəstəlikləri, qalxanabənzər vəzinin az işləməsi, hormonal disbalanslar, yaşlanma, anadangəlmə ürək anomaliyaları, mineral çatışmazlıqları, yuxu apnesi və bəzi dərmanların istifadəsi bradikardiyaya səbəb ola bilər.

Digər tərəfdən, müntəzəm idman edən və kondisiyası yüksək olan sağlam şəxslərdə, ürəyin dəqiqədə 40 döyüntüyə qədər enməsi normal hesab oluna bilər. Bu, ürəyin güclü və səmərəli işlədiyini göstərir. İdmanla məşğul olan şəxslərdə fizioloji nəbz aşağılığı bir sağlamlıq problemi olmaya bilər.

Yaşa Görə Nəbz Dəyərləri Nələrdir?

Nəbz, hər yaşda müntəzəm və ritmik olmalıdır. Fəaliyyət zamanı təbii olaraq artır, buna görə də dəqiqlik üçün ölçmələr istirahət halında və ya ən azı 5-10 dəqiqəlik istirahətdən sonra aparılmalıdır. Yaşa və cinsə görə nəbz dəyərlərində müxtəlif fərqlər müşahidə olunur. Məsələn, oğlan uşaqlarında nəbz adətən qızlara nisbətən bir qədər yüksək olur; böyüklərdə isə kişilər və qadınlar arasında əhəmiyyətli fərq yoxdur. Həmçinin artıq çəki və xroniki xəstəliklər də nəbzə təsir edə bilər. Sağlam həyat üçün müntəzəm tibbi yoxlamaları laqeyd yanaşmamağınız tövsiyə olunur.

Ümumi yaş qruplarına görə tövsiyə olunan nəbz aralıqları aşağıdakı kimidir:

• Yenidoğulmuşlarda: 70-190 arası (orta 125 döyüntü/dəqiqə)

• 1-11 aylıq körpələrdə: 80-160 arası (orta 120)

• 1-2 yaş: 80-130 arası (orta 110)

• 2-4 yaş: 80-120 arası (orta 100)

• 4-6 yaş: 75-115 arası (orta 100)

• 6-8 yaş: 70-110 arası (orta 90)

• 8-10 yaş: 70-110 arası (orta 90)

• 10-12 yaş: Qızlarda 70-110, oğlanlarda 65-105 (orta 85-90)

• 12-14 yaş: Qızlarda 65-105, oğlanlarda 60-100 (orta 80-85)

• 14-16 yaş: Qızlarda 60-100, oğlanlarda 55-95 (orta 75-80)

• 16-18 yaş: Qızlarda 55-95, oğlanlarda 50-90 (orta 70-75)

• 18 yaş və yuxarı: 60-100 arası (orta 80)

Yaşa və fərdi xüsusiyyətlərə görə bu dəyərlərdə kiçik dəyişikliklər ola biləcəyindən, hər hansı bir narahatlığınız varsa, bir tibb mütəxəssisinə müraciət etmək ən doğru yanaşma olacaqdır.

Tez-tez Verilən Suallar (T.V.S)

1. Nəbz neçə olmalıdır?

Sağlam böyüklərdə istirahət halında nəbz adətən 60-100 döyüntü/dəqiqə arasındadır. Müntəzəm idman edən şəxslərdə bu dəyər daha aşağı ola bilər. Lakin şəxsi sağlamlıq vəziyyəti və yaşa görə ideal nəbz aralığı dəyişə bilər.

2. Nəbzimi necə ölçə bilərəm?

Nəbzinizi boyun, bilək və ya qasıq kimi səthə yaxın arteriyalardan üç barmağınızla yüngülcə basaraq, 60 saniyə ərzində döyüntüləri saymaqla ölçə bilərsiniz. Həmçinin rəqəmsal təzyiq cihazları və ya ağıllı geyilə bilən cihazlar da praktik həll təqdim edir.

3. Yüksək nəbz təhlükəlidirmi?

Yüksək nəbz müvəqqəti səbəblərlə bağlıdırsa, adətən ciddi bir risk yaratmır və normal vəziyyətə qayıdır. Lakin istirahət halında davamlı yüksək nəbz, ürək və damar xəstəlikləri riskini artıra bilər və həkim nəzarətində qiymətləndirilməlidir.

4. Aşağı nəbz zərərli hesab olunurmu?

Nəbz dəqiqədə 40-dan aşağı düşərsə və buna başgicəllənmə, halsızlıq, huşunu itirmə kimi əlamətlər müşayiət edərsə, mütləq mütəxəssisə müraciət olunmalıdır. Lakin müntəzəm idmanla məşğul olan şəxslərdə aşağı nəbz problem yaratmaya bilər.

5. Nəbzdə qəfil dəyişiklik nə deməkdir?

Qəfil nəbz dəyişiklikləri stress, fiziki fəaliyyət, ani qorxu, qızdırma və ya infeksiya kimi müvəqqəti amillərlə bağlı ola bilər. Davamlı və ya nəzərəçarpacaq dəyişikliklər isə altda yatan bir xəstəliyin əlaməti ola bilər, tibbi qiymətləndirmə tövsiyə olunur.

6. Siqaret nəbzi təsir edirmi?

Bəli, siqaret istifadəsinin nəbzi artırdığı məlumdur. Siqareti tərgitmək adətən nəbzin azalmasına səbəb olur; bu isə ürək sağlamlığı baxımından müsbət bir inkişafdır.

7. Hansı xəstəliklər nəbzdə nizamsızlığa səbəb olur?

Tiroit xəstəlikləri, ürək qapaq xəstəlikləri, anemiya, sinir sistemi pozuntuları, infeksiyalar və bəzi dərmanların yan təsirləri nəbzdə dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

8. Uşaqlarda nəbz neçə olmalıdır?

Uşaqlarda nəbz dəyəri yaşa görə dəyişir. Yenidoğulmuşlarda daha yüksək olan nəbz, yaş artdıqca tədricən azalır. Yaş qruplarına görə standart dəyərlər cədvəli yuxarıda təqdim olunub.

9. Nəbzdə ‘təkəmə’ olması nəyi göstərir?

Nəbzdə nizamsızlıq və ya ‘təkəmə’, ürək ritmində pozuntuya işarə edə bilər. Bu hal təkrarlayıcı və ya şikayətlərlə müşayiət olunursa, həkimə müraciət etmək vacibdir.

10. Nəbzimi müntəzəm ölçməliyəmmi?

Bəli, xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri riskiniz varsa və ya müntəzəm idman edirsinizsə, nəbzinizi izləmək faydalı ola bilər. Qəfil dəyişikliklərdə mütəxəssisə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur.

11. Obezlik və ya artıq çəki nəbzi təsir edirmi?

Artıq çəki və obezlik, ürəyin daha intensiv işləməsinə səbəb ola bilər; bu da istirahət halında nəbzin yüksək olmasına gətirib çıxara bilər.

12. Təzyiq aparatı ilə nəbz ölçümü etibarlıdırmı?

Müasir təzyiq aparatlar əksər hallarda etibarlıdır; lakin şübhəli ölçmələr və ya nizamsız döyüntülər üçün həkim qiymətləndirməsi tövsiyə olunur.

13. Psixoloji vəziyyətlər nəbzi təsir edirmi?

Stress, narahatlıq, həyəcan kimi psixoloji vəziyyətlər müvəqqəti olaraq nəbzin sürətlənməsinə səbəb ola bilər. Bu, adətən qısa müddətlidir.

14. İdmandan sonra nəbz nə vaxt normallaşır?

İntensivlik və fərdi fiziki hazırlıq səviyyəsindən asılı olaraq, idmandan sonra nəbz adətən 5-10 dəqiqə ərzində normallaşır.

15. Nəbzi təsir edən qalıcı xəstəliklər varmı?

Bəli; xroniki ürək xəstəlikləri, ürək qapaq problemləri, ritm pozuntuları və tiroit xəstəlikləri nəbzi qalıcı olaraq təsir edə bilər. Belə hallarda müntəzəm nəzarət və müalicə böyük əhəmiyyət daşıyır.

Mənbələr

• Dünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO). Ürək-damar xəstəlikləri.

• Amerika Ürək Assosiasiyası (AHA). Ürək döyüntüsü (nəbz) haqqında hər şey.

• Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzləri (CDC). Ürək döyüntüsü.

• Mayo Clinic. Nəbz: Necə ölçülür.

• Avropa Kardiologiya Cəmiyyəti (ESC). Ürək-damar xəstəliklərinin idarə olunması üzrə tövsiyələr.

• Başoğlu, M., və digərləri. Tibbi Fiziologiya. Nobel Tibb Kitabevi.

• UpToDate. Böyüklərdə palpitasiya ilə müraciət edən xəstənin qiymətləndirilməsi.