Mədə və Onikibarmaq Bağırsaq Xoraları: Səbbəbləri, Əlamətləri və Müalicə Seçimləri
Mədə və onikibarmaq bağırsağı (duodenum) xoralari, bu orqanların daxili səthində, mədə turşusu və həzm fermentlərinin təsiri ilə yaranan toxuma itkiləridir. Bu vəziyyət, turşu və həzm mayelərinin təsiri ilə toxumanın dərinliklərinə irəliləyərək yara və iltihaba səbəb ola bilər. Xoralar, dünya miqyasında geniş yayılmış, ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilən bir həzm sistemi xəstəliyidir.
Xoranın Səbəbləri Nələrdir?
Mədə və duodenum xorasının ən geniş yayılmış səbəbi, Helicobacter pylori adlı bakterial infeksiyadır. Digər mühüm amil isə müntəzəm olaraq qeyri-steroid antiinflamatuar dərmanların (QSAİİ), xüsusilə aspirin və müxtəlif revmatizm dərmanlarının uzun müddətli istifadəsidir. Genetik meyllilik, xroniki stress, kortizon tipli dərmanlar, siqaret istifadəsi, alkoqol vərdişi, həddindən artıq kafein qəbulu (məsələn, qəhvə) və ətraf mühit amilləri kimi digər risklər də xoraların yaranmasına töhfə verə bilər. Lakin bunların təsiri insandan insana dəyişə bilər.
Xora Hansi Yaşlarda və Kimlərdə Daha Çox Görülür?
Xoralar hər yaşda inkişaf edə bilsə də, duodenum xoralari ən çox 30-50 yaş aralığında və kişilərdə daha tez-tez rast gəlinir. Buna qarşılıq, mədə xoralari daha irəli yaşlarda, xüsusilə 60 yaşdan yuxarı qadınlarda tez-tez müşahidə olunur. Müxtəlif tədqiqatlara görə, istənilən vaxtda cəmiyyətdə xora diaqnozu qoyulan şəxslərin nisbəti 2%-dən 6%-ə qədər dəyişir. Duodenum xoralari, mədə xoralari ilə müqayisədə daha geniş yayılmışdır.
Xoranın Əlamətləri Nələrdir?
Mədə və onikibarmaq bağırsağı xorasının ən əsas əlaməti, adətən yuxarı qarın nahiyəsində hiss olunan yanma və ya gəmirici tipli ağrıdır. Bu ağrı adətən aclıq zamanı artır, yemək aralarında və ya gecələr meydana çıxa bilər və xəstəni yuxudan oyadacaq qədər güclü ola bilər. Yemək yedikdən və ya antasid dərmanlar qəbul edildikdən sonra ağrı yüngülləşə bilər. Xoralı şəxslərdə daha nadir hallarda ürəkbulanma, qusma, iştahanın azalması və istəksiz arıqlama kimi şikayətlər də müşahidə oluna bilər. Xüsusilə qusma sonrası ağrının azalması xora üçün tipikdir. Bəzi dövrlərdə (məsələn, yaz və payız aylarında) şikayətlərdə artım müşahidə oluna bilər.
Xoranın Ciddi Nəticələri Nələrdir?
Qanaxma: Yuxarı həzm sistemi qanaxmalarının ən tez-tez səbəbi xoradır. Qanaxma, bəzən xora diaqnozu olmayan şəxslərdə ilk əlamət ola bilər. Şəxsin tünd qəhvəyi və ya qara (qatran rəngində) nəcis ifraz etməsi və ya "qəhvə çöküntüsü" şəklində qusması mühüm xəbərdarlıq əlaməti kimi qiymətləndirilir. Ani halsızlıq, soyuq tər kimi hallarda da qanaxmadan şübhələnmək lazımdır. Bu əlamətlər görüldükdə dərhal tibb müəssisəsinə müraciət edilməlidir.
Perforasiya (Dəlinmə): Əgər xora dərinləşib mədə və ya duodenum divarını tamamilə keçərsə, mədə turşusu və həzm fermentləri qarın boşluğuna sızaraq ani və güclü qarın ağrısına səbəb olur. Qarın əzələləri sərtləşir və şəxs hərəkət etməkdə çətinlik çəkir. Bu, təcili cərrahi müdaxilə tələb edən həyati bir vəziyyətdir.
Tıxanma: Xüsusilə duodenum və ya mədənin çıxışında yerləşən pilor bölgəsində ciddi xora, toxuma şişməsi və ya uzun müddətli çapıq inkişafı nəticəsində daralma və hətta tıxanma yarana bilər. Bu halda qida və mayelər mədəni tərk edə bilmir, xəstə tez-tez və bol miqdarda qusur. Qidalanma çatışmazlığı və sürətli arıqlama inkişaf edə bilər. Belə hallarda sürətli diaqnoz və cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.
Xoraya Diaqnoz Qoymaq Üçün Hansı Yöntəmlər İstifadə Olunur?
Xora şübhəsi olan xəstələrdə diaqnoz qoymaq üçün ətraflı tibbi anamnez və fiziki müayinə vacibdir. Lakin fiziki müayinə və ya ultrasəs, adətən xora üçün spesifik əlamətlər vermir. Praktikada tez-tez, mədə turşusunu azaldan dərmanların sınaqdan keçirilməsi və şikayətlərdə yaxşılaşma olub-olmadığının müşahidə edilməsi tövsiyə olunur. Qəti diaqnoz isə yuxarı həzm sistemi endoskopiyası (özofaqoqastroduodenoskopiya) ilə qoyulur. Endoskopiyada qida borusu, mədə və duodenum birbaşa görüntülənir, şübhəli sahələrdən lazım gələrsə biopsiya götürülə bilər. Barili mədə-duodenum qrafiyası da aparılsa da, bu gün endoskopiya daha geniş istifadə olunur.
Xoraların Müalicəsində Hansı Yöntəmlər Effektivdir?
Dərman Müalicəsi:
Müasir müalicədə əsas seçim, mədə turşusu istehsalını azaldan proton pompası inhibitorları (omeprazol, lansoprazol və s.) və H2 reseptor blokerləri (ranitidin, famotidin, nizatidin kimi) dərmanlardır. Bu dərmanlar xoranın sağalmasını dəstəkləyir və şikayətləri aradan qaldırır. Helicobacter pylori infeksiyası aşkar edilibsə, uyğun antibiotiklərlə bu bakteriyanın məhv edilməsi də müalicənin mühüm hissəsidir. Müalicənin müddəti və kombinasiyası, xoranın yeri, ölçüsü və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişə bilər.
Cərrahi Müdaxilə:
Bir çox xora, dərman müalicəsi ilə uğurla sağalır. Lakin qanaxma, dəlinmə və ya tıxanma kimi ağırlaşmalar inkişaf edərsə və ya dərman müalicəsinə baxmayaraq xora sağalmazsa cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.
Qidalanma və Yaşam Tərzi:
Keçmişdə xoralı xəstələrə sərt pəhriz tövsiyə olunurdu; lakin bu gün xüsusi bir pəhrizin xoranın sağalmasına birbaşa təsiri olmadığı məlumdur. Şəxsin hansı qidaların şikayətini artırdığına diqqət etməsi və onları məhdudlaşdırması adətən kifayətdir. Bundan əlavə, siqaret istifadəsi xoranın sağalmasını gecikdirdiyindən tərgidilməsi tövsiyə olunur. Alkoqol qəbulundan və lazımsız dərman (xüsusilə aspirin və QSAİİ) istifadəsindən çəkinmək də xoranın müalicəsində vacibdir.
Stress faktorlarının azaldılması, müntəzəm və sağlam qidalanma, kifayət qədər yuxu kimi ümumi sağlamlığı dəstəkləyən tədbirlər də xoranın sağalma prosesinə müsbət təsir göstərir.
Helicobacter pylori və Xora Əlaqəsi
Helicobacter pylori, bir çox xora hallarının əsas səbəbidir. Duodenum xoralarda bu bakteriyanın yayılması olduqca yüksəkdir. Lakin bəzi şəxslərdə bu bakteri mövcud olsa da xora inkişaf etməyə bilər; bu səbəbdən genetik və ətraf mühit faktorlarının da rol oynadığı düşünülür. Helicobacter pylori, xora ilə yanaşı xroniki qastritə də səbəb ola bilər və bəzi araşdırmalar bu bakteriyanın mədə xərçəngi riskini də müəyyən qədər artıra biləcəyini göstərir.
Tez-tez Verilən Suallar
1. Xora tamamilə sağalırmı?
Əksər xora, düzgün dərman müalicəsi və bakterial infeksiya varsa uyğun antibiotiklərlə tamamilə sağala bilər. Lakin təkrar riski üçün ayıq olmaq vacibdir.
2. Helicobacter pylori necə yoluxur?
Bu bakteri adətən insandan insana, ağız yolu ilə və ya gigiyena qaydalarının zəif olduğu şəraitdə asanlıqla yoluxa bilər.
3. Xoranın təkrarlamaması üçün nələrə diqqət edilməlidir?
Müalicə tamamlansa da, siqaretdən, lazımsız ağrıkəsicilərdən və alkoqol qəbulundan çəkinmək; sağlam qidalanma və gigiyena qaydalarına riayət etmək lazımdır.
4. Xora müalicəsində pəhrizin rolu nədir?
Xüsusi bir xora pəhrizi tövsiyə olunmasa da, şəxsdə narahatlıq yaradan qidalardan uzaq durmaq əsas tövsiyədir.
5. Xora qanaxması həyat üçün təhlükəlidirmi?
Ciddi qanaxmalar həyatı təhlükəyə sala bilər. Qara rəngli nəcis, qəhvəyi qusma kimi əlamətlərdə dərhal həkimə müraciət edilməlidir.
6. Hansı dərmanlar xoraya səbəb olur?
Aspirin, ibuprofen və digər QSAİİ tipli ağrıkəsicilər uzun müddət istifadə olunduqda xora riskini artırır.
7. Stress xora yaradırmı?
Stress təkbaşına xora səbəbi deyil; lakin mədə turşusunu artıraraq və ya immun sistemini zəiflədərək xoranı asanlaşdıra bilər.
8. Xoranın ən xarakterik əlaməti nədir?
Adətən qarının yuxarı hissəsində, xüsusilə aclıq zamanı yaranan yanma və ya gəmirici tipli ağrıdır.
9. Helicobacter pylori aşkar edildikdə mütləq müalicə olunurmu?
Aktiv xorası olan və ya xroniki qastrit əlamətləri aşkar edilən xəstələrdə müalicə tövsiyə olunur.
10. Uşaqlarda xora ola bilərmi?
Bəli, nadir də olsa uşaqlarda da xora müşahidə oluna bilər. Əlamətlər varsa, mütləq uşaq qastroenteroloquna müraciət edilməlidir.
11. Endoskopiya prosesi çətindirmi?
Endoskopiya adətən qısa müddət çəkən, dözümlü və əksər hallarda sakitləşdirici dərmanla rahatlaşdırılan bir prosedurdur.
12. Xora müalicəsindən sonra ömür boyu dərman qəbul etmək lazımdırmı?
Əksər xəstələrdə müalicə tamamlandıqdan sonra dərmana ehtiyac olmur. Lakin risk faktorları (məsələn, QSAİİ istifadəsi) davam edirsə, həkim tövsiyəsinə əsasən uzunmüddətli müalicə lazım ola bilər.
Mənbələr
Dünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) – Peptik Xora Xəstəliyi Haqqında Məlumat Vərəqi
Amerika Qastroenterologiya Kolleci – Peptik xora xəstəliyinin və H. pylori infeksiyasının diaqnostikası və idarə olunması üzrə təlimatlar
Mayo Klinikası – Peptik xora xəstəliyi
Milli Diabet, Həzm və Böyrək Xəstəlikləri İnstitutu (NIDDK) – Peptik xoralar üçün tərif və faktlar
Qlobal Helicobacter pylori Tədqiqat Qrupu – H. pylori və mədə xəstəlikləri
Amerika Qastroenterologiya Assosiasiyası – Xora xəstəliyi üzrə pasiyent qayğı resursları