Vitaminlar va B12 vitamini haqida bilishingiz zarur bo‘lgan ma’lumotlar
Vitamin nima?
Vitaminlar sog‘lom hayot uchun ajralmas oziq moddalardir. Birinchi bor 1912 yilda polyak biokimyogari Kazimir Funk tomonidan ilgari surilgan "vitamin" atamasi "hayot uchun zarur amin" ma’nosini anglatadi. Inson organizmi uchun muhim bo‘lgan ushbu moddalar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: yog‘da eriydigan va suvda eriydigan vitaminlar.
Eng ko‘p e’tibor qaratiladigan suvda eriydigan vitaminlar orasida B vitamini guruhi mavjud. Ushbu guruh; tiamin (B1), riboflavin (B2), niasin (B3), pantotenik kislota (B5), piridoksin (B6), biotin (B7), foliy kislotasi (B9) va kobalamin (B12) bo‘lib, jami 8 vitaminni o‘z ichiga oladi.
B12 Vitamini Haqida Asosiy Ma’lumotlar
B12 vitamini, kobalamin nomi bilan ham tanilgan bo‘lib, asosan suvda eriydigan vitamin hisoblanadi. Organizmda cheklangan miqdorda saqlanadi; asosan jigar to‘qimalarida uchraydi. Taxminan 4 milligramm atrofida B12 vitamini sog‘lom kattalar organizmida zahirada bo‘ladi. Saqlanish hajmi cheklanganligi sababli B12 vitaminini muntazam ravishda oziq-ovqat orqali qabul qilish zarur.
B12 vitamini asosan hayvon manbali mahsulotlarda uchraydi. Inson organizmi ushbu vitaminni ichaklarida oz miqdorda sintez qilishi mumkin, biroq tabiiy ovqatlanish orqali olinadigan miqdor umumiy sog‘liq uchun ancha muhimdir. Bundan tashqari, B12 vitamini yuqori haroratga sezgir bo‘lib, pishirish jarayonida ma’lum yo‘qotishlar yuzaga kelishi mumkin.
Organizmdagi Vazifalari:
Qizil qon hujayralarining hosil bo‘lishida foliy kislotasi bilan birga ishtirok etadi.
DNK sintezi va asab hujayralari atrofidagi miyelin qobig‘ining hosil bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Miyelin, asab impulslarining tezligini oshiradi.
Aminokislotalar va ayrim minerallarning (ayniqsa rux va magniy) samarali ishlatilishiga yordam beradi.
Organizmda sintezlangan B12 ning qayta so‘rilishida ham ishtirok etadi.
B12 Yetishmovchiligi Qanday Belgilarga Olib Kelishi Mumkin?
B12 vitamini yetishmovchiligi turli organ va tizimlarda har xil belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Eng ko‘p uchraydigan belgilar quyidagilardir:
Qon yetishmovchiligi (anemiya), ayniqsa pernisiyoz anemiya rivojlanishi mumkin. Bunday holatda yurak urishining tezlashuvi, holsizlik, jismoniy faollikda pasayish, diqqatni jamlashda qiyinchilik va bosh aylanishi kuzatilishi mumkin.
Tilda qizarish va kuydiruvchi his, og‘izda yaralar, oyoqlarda kechasi paydo bo‘ladigan mushak qaltirashlari va diareya kabi hazm muammolari yuzaga kelishi mumkin.
Qo‘llarda, bilaklarda, oyoq va panjalarda uvishish, karaxtlik va asab tizimiga oid muammolar kuzatilishi mumkin. Og‘ir holatlarda aqliy faoliyatda sekinlashuv, xotira muammolari va diqqat yetishmovchiligi rivojlanishi mumkin.
Ayniqsa yoshi katta odamlarda xotira yo‘qolishi va unutuvchanlik kabi nevrologik belgilar ko‘proq namoyon bo‘lishi mumkin. Yosh o‘tgan sayin organizmda B12 so‘rilishi va zahirasi kamayishi mumkinligi sababli, keksalar bu borada diqqat bilan kuzatilishi lozim.
Ba’zi tadqiqotlarda B12 yetishmovchiligining depressiya rivojlanishiga ham ta’sir qilishi ko‘rsatilgan.
Uzoq muddatli B12 yetishmovchiligi yangi hujayra ishlab chiqarilishini cheklab, metabolizm tezligining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Soch to‘kilishi ba’zan B12 yetishmovchiligida kuzatilishi mumkin. Biroq soch yo‘qotishining asosiy sabablari orasida genetik omillar ko‘proq ahamiyatga ega ekani unutmaslik lozim.
B12 Qanday Oziqlarda Uchraydi?
B12 vitamini asosan hayvon manbali mahsulotlarda mavjud. Sog‘lom odamlarda qonda B12 darajasi taxminan 150 pg/ml atrofida bo‘ladi va 80 pg/ml dan past bo‘lsa, yetishmovchilik deb baholanadi. Kunlik tavsiya etilgan iste’mol miqdori esa o‘rtacha 2,4 mikrogrammdir.
B12 ga boy oziq-ovqatlar quyidagilardir:
Jigar, taloq kabi ichki a’zolar
Midye, istiridye, qisqichbaqa kabi chig‘anoqli dengiz mahsulotlari
Forel, orkinos, skumbriya kabi baliqlar
Sut, qatiq, pishloq va boshqa sut mahsulotlari
Tuxum
B12 Yetishmovchiligiga Ko‘p Uchraydigan Holatlar
So‘rilish buzilishlari (masalan, oshqozon yoki ichak kasalliklari, turli jarrohlik amaliyotlaridan so‘ng)
Uzoq muddatli yetarli va muvozanatsiz ovqatlanmaslik, ayniqsa vegetarian yoki veganlarda
Omeprazol, metformin kabi ayrim dori vositalarining uzoq muddatli qabul qilinishi
Yosh o‘tishi bilan oshqozon kislotasi ishlab chiqarilishining kamayishi
B12 Yetishmovchiligi Bilan Bog‘liq Sog‘liq Muammolari
Pernisiyoz anemiya: Immun tizimi oshqozon hujayralariga hujum qilib, B12 qabul qilinishini to‘sqinlik qilishi mumkin.
Bundan tashqari, foliy kislotasi yetishmovchiligi bilan bog‘liq anemiya B12 yetishmovchiligi bilan birga paydo bo‘lishi va qizil qon hujayralari ishlab chiqarilishini kamaytirishi mumkin.
Asab tizimi ta’sirlanib, uvishish, karaxtlik va muvozanat buzilishlari yuzaga kelishi mumkin.
Uzoq muddatli B12 yetishmovchiligi yurak va qon tomir kasalliklari uchun xavf omili bo‘lishi mumkin.
Suyak salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, osteoporoz va suyak sinishlariga zamin yaratishi mumkin.
B12 Yetishmovchiligi Qanday Oldini Olinadi va Davolanadi?
B12 yetishmovchiligi aniqlanganda, avvalo uning sababi aniqlanishi lozim. Yetishmovchilik, yetarli qabul qilinmaslik (masalan, hayvon manbali oziq-ovqat iste’mol qilmaydiganlar), so‘rilish buzilishi (oshqozon yoki ichak kasalliklari, jarrohlik amaliyotlari) yoki ayrim dorilar ta’sirida rivojlanishi mumkin.
Agar yetarli qabul qilinmaslik sabab bo‘lsa, B12 ga boy oziq-ovqatlarni ratsionga qo‘shish va zarur bo‘lsa og‘iz orqali qabul qilinadigan qo‘shimchalar (tabletkalar yoki til osti shakllari) tavsiya etiladi. Ammo, so‘rilish muammosi bo‘lsa, bu turdagi qo‘shimchalar yetarli bo‘lmaydi; bunday holatda B12 vitamini in’ektsiya yo‘li bilan yuboriladi.
B12 vitamini yetishmovchiligini oldini olishning eng samarali yo‘li, B12 mavjud oziq-ovqatlarni muvozanatli va muntazam iste’mol qilishdir. Ayniqsa xavf ostidagi shaxslar (vegetarianlar, keksalar, oshqozon-ichak jarrohligi o‘tkazganlar) shifokor nazoratida qo‘shimcha variantlarni ko‘rib chiqishlari lozim.
Ko‘p Beriladigan Savollar
1. B12 vitamini yetishmovchiligi qanday aniqlanadi?
B12 yetishmovchiligi odatda holsizlik, unutuvchanlik, kamqonlik, qo‘l va oyoqlarda karaxtlik kabi belgilar bilan seziladi. Ba’zi odamlarda hazm tizimi muammolari, tilda sezgirlik va asab tizimi muammolari ham paydo bo‘lishi mumkin. Aniq tashxis uchun qon tahlili zarur.
2. Kimlar B12 yetishmovchiligi xavfi ostida?
Hayvon manbali oziq-ovqat iste’mol qilmaydigan vegan va vegetarianlar, oshqozon-ichak jarrohligi o‘tkazganlar, 65 yoshdan katta shaxslar va surunkali oshqozon-ichak kasalligi bo‘lganlar yuqori xavf ostidadir.
3. B12 vitaminining ortig‘i zararli emasmi?
B12 vitamini suvda eriydigan vitamin bo‘lgani uchun ortiqcha miqdori odatda siydik bilan chiqariladi va toksik ta’sir xavfi pastdir. Biroq, haddan tashqari dozadagi qo‘shimchalarni doimiy qabul qilish faqat shifokor nazoratida amalga oshirilishi lozim.
4. B12 yetishmovchiligi soch to‘kilishiga sabab bo‘ladimi?
B12 yetishmovchiligi ba’zi odamlarda soch to‘kilishini kuchaytirishi mumkin. Ammo soch yo‘qotishining asosiy sababi ko‘pincha genetik va gormonal omillar bilan bog‘liq.
5. B12 qo‘shimchasi qanday ishlatiladi?
Yetishmovchilik aniqlansa, shifokoringiz og‘iz orqali tabletka, til osti tabletka yoki in’ektsiya shaklida B12 qo‘shimchasini tavsiya qilishi mumkin. Mos doza va davolash usuli yetishmovchilik sababiga ko‘ra belgilanadi.
6. B12 qaysi oziqlarda mavjud?
Asosiy manbalar qatorida jigar, qizil go‘sht, chig‘anoqli dengiz mahsulotlari, baliq, sut, qatiq va tuxum mavjud.
7. Veganlar B12 yetishmovchiligidan qanday himoyalanishi mumkin?
O‘simlik asosidagi ovqatlanish orqali yetarli B12 olish mumkin emas. Shu sababli, vegan shaxslar muntazam B12 qo‘shimchasidan foydalanishlari va shifokor nazoratida bo‘lishlari tavsiya etiladi.
8. B12 yetishmovchiligi depressiyaga olib keladimi?
Ba’zi tadqiqotlar, B12 yetishmovchiligi depressiya va kognitiv funksiyalarda pasayish kabi psixologik belgilar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.
9. Homiladorlikda B12 vitamini nima uchun muhim?
Homiladorlikda yetarli B12 qabul qilish, bolaning miya va asab tizimi rivojlanishi uchun muhimdir. Yetishmovchilikda tug‘ma nuqsonlar xavfi oshishi mumkin.
10. B12 yetishmovchiligi davolanmasa nima bo‘ladi?
Uzoq muddatli B12 yetishmovchiligi davolanmasa, nevrologik shikastlanish doimiy bo‘lib qolishi, kamqonlik va suyak salomatligida buzilishlar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli erta tashxis va davolash muhimdir.
11. Qo‘shimcha qabul qilish har kim uchun zarurmi?
Sog‘lom va muvozanatli ovqatlanadigan shaxslarda qo‘shimcha qabul qilish odatda shart emas. Ammo xavfli guruhlarda shifokor tavsiyasi bilan boshlanishi lozim.
12. B12 vitamini saratondan himoya qiladimi?
Hozirgi ilmiy ma’lumotlar B12 qo‘shimchasi bilan saratonning oldini olish o‘rtasida aniq bog‘liqlik yo‘qligini ko‘rsatmoqda. Bundan tashqari, ortiqcha qo‘shimchalarning ham saraton xavfini kamaytirishiga oid dalillar mavjud emas.
Manbalar
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST). Odam organizmida vitamin va mineral moddalar ehtiyoji (Hisobot).
Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC). Vitamin B12 bo‘yicha ma’lumot varaqasi.
Milliy sog‘liq institutlari (NIH) – Oziq-ovqat qo‘shimchalari bo‘limi. Vitamin B12: Sog‘liqni saqlash mutaxassislari uchun ma’lumot varaqasi.
Amerika gematologiya jamiyati. Pernisioz anemiya.
Britaniya dietetik assotsiatsiyasi (BDA). Vitamin B12 — Oziq-ovqat bo‘yicha ma’lumot varaqasi.
MedlinePlus. Vitamin B12 yetishmovchiligi.