อาการปวดบริเวณทวารหนัก: สาเหตุ อาการแสดง และการจัดการ

อาการปวดบริเวณทวารหนักเป็นปัญหาที่พบได้บ่อยในกลุ่มประชากรต่างวัยและเพศต่าง ๆ สาเหตุของอาการปวดนี้มีได้หลากหลาย และส่วนใหญ่มักบรรเทาได้ง่ายด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ชีวิตหรือการรักษาทางการแพทย์ อย่างไรก็ตาม ในบางกรณีอาจเป็นสัญญาณของโรคร้ายแรงที่ควรได้รับการประเมินอย่างรอบคอบ

สาเหตุที่พบบ่อยของอาการปวดทวารหนักมีอะไรบ้าง?

ภาวะหลักที่อาจทำให้เกิดอาการปวดบริเวณทวารหนัก ได้แก่

• ริดสีดวงทวาร: เกิดจากหลอดเลือดรอบทวารหนักและไส้ตรงขยายตัวและบวม อาจมีอาการคัน บวม หรือมีก้อนที่ไวต่อความรู้สึก

• แผลปริขอบทวาร: มักเกิดจากอาการท้องผูกหรือท้องเสียเรื้อรัง ทำให้เกิดรอยฉีกขาดรอบทวารหนัก อาจทำให้ปวดแสบปวดรุนแรง

• ฝีรอบทวาร: เป็นการติดเชื้อที่เนื้อเยื่อรอบทวารหนัก ทำให้บวม แดง และปวด อาจมีไข้หรือหนาวสั่นร่วมด้วย

• รูรั่วทวาร: เป็นช่องทางเล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นระหว่างลำไส้ส่วนปลายกับผิวหนังรอบทวารหนัก มักเกิดหลังการติดเชื้อ

• กลุ่มอาการเลเวเตอร์อานิ: เป็นอาการปวดเกร็งกล้ามเนื้อรอบทวารหนักที่เกิดขึ้นชั่วคราวและอาจเกิดซ้ำได้

• ท้องเสียเรื้อรังหรือรุนแรง

• มะเร็งทวารหนักหรือไส้ตรง

• การติดเชื้อบางชนิดที่ติดต่อทางเพศสัมพันธ์

• โรคขนคุด (pilonidal sinus)

• โรคผิวหนัง

• Proktalgia Fugax: อาการปวดไส้ตรงเฉียบพลัน รุนแรง และเป็นช่วงสั้น ๆ

• การเปลี่ยนแปลงทางฮอร์โมนและร่างกายจากการตั้งครรภ์และการคลอด

• การใช้ชีวิตแบบไม่เคลื่อนไหวและนั่งเป็นเวลานาน

อาการปวดทวารหนักเกิดขึ้นได้อย่างไร? ประเภทของอาการปวด

อาการปวดบริเวณทวารหนักอาจแตกต่างกันไปตามสาเหตุและแต่ละบุคคล:

• อาการปวดที่เกิดขึ้นระหว่างหรือหลังขับถ่าย ซึ่งบางครั้งรู้สึกเหมือนถูกแทง มักสัมพันธ์กับแผลปริขอบทวารและริดสีดวงทวาร

• อาการปวดเฉียบพลันและต่อเนื่องที่ส่งผลต่อชีวิตประจำวันอย่างมาก มักบ่งบอกถึงฝีรอบทวาร

• อาการปวดรุนแรงแบบเกร็งที่เกิดขึ้นทันที มักเกี่ยวข้องกับภาวะ proktalgia fugax

• อาการปวดเรื้อรังที่ไม่หาย อาจเกิดจากสาเหตุทางระบบประสาทหรือปัญหาที่ไขสันหลัง

อาการทั่วไปของอาการปวดทวารหนัก

อาการปวดทวารหนักมักมีอาการร่วมดังนี้:

• รู้สึกแสบ เจ็บ หรือบวม

• รู้สึกไม่สบายหรือปวดขณะนั่ง

• ปวดมากขึ้นระหว่างหรือหลังขับถ่าย

• คันรอบทวารหนัก

• บางครั้งผิวหนังบริเวณนั้นไวต่อความรู้สึกหรือมีรอยแดง

สาเหตุส่วนใหญ่ของอาการปวดทวารหนักจะบรรเทาได้ในระยะเวลาอันสั้นด้วยการรักษาที่เหมาะสม อย่างไรก็ตาม หากอาการรุนแรง เรื้อรัง หรือรบกวนชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาแพทย์

สาเหตุของอาการปวดทวารหนักในเด็กมีอะไรบ้าง?

ในเด็กและทารก อาการปวดทวารหนักมักเกี่ยวข้องกับแผลปริขอบทวาร ซึ่งส่วนใหญ่มักเกิดหลังขับถ่ายแข็งเนื่องจากท้องผูก ทำให้เด็กปวดขณะขับถ่ายและบางครั้งอาจมีเลือดออกเล็กน้อย

อาการคันและแสบก็พบได้บ่อยในเด็ก ซึ่งอาจส่งผลเสียต่อคุณภาพชีวิตประจำวันของเด็ก แผลปริขอบทวารในเด็กมักหายได้เองภายในไม่กี่สัปดาห์ (แผลเฉียบพลัน) แต่หากหายเกินสามสัปดาห์จะเรียกว่า "แผลเรื้อรัง" และควรปรึกษากุมารแพทย์หรือศัลยแพทย์

สาเหตุของอาการปวดทวารหนักในช่วงตั้งครรภ์

ในระหว่างตั้งครรภ์ การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนและแรงดันในช่องท้องที่เพิ่มขึ้นจากมดลูกที่ขยายตัว อาจทำให้เกิดอาการปวดทวารหนักได้ อาการท้องผูก ริดสีดวงทวาร และแผลปริขอบทวารเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของอาการปวดทวารหนักในหญิงตั้งครรภ์ เพื่อความปลอดภัยของแม่และทารก มักแนะนำให้ใช้วิธีที่ไม่ใช่ยาเป็นอันดับแรก:

• แช่น้ำอุ่นแบบนั่ง

• ประคบเย็น

• ทำความสะอาดบริเวณนั้นอย่างอ่อนโยนและใช้ขี้ผึ้งบรรเทา

นอกจากนี้ การเคลื่อนไหวร่างกายให้เพียงพอ หลีกเลี่ยงการนั่งนาน และรับประทานอาหารที่สมดุลจะช่วยลดความเสี่ยงของอาการปวดทวารหนักในระหว่างตั้งครรภ์

สาเหตุของอาการปวดทวารหนักในสตรีสูงอายุ

หนึ่งในสาเหตุที่พบบ่อยของอาการปวดทวารหนักในสตรีสูงอายุคือภาวะไส้ตรงเคลื่อนเข้าไปในช่องคลอด (rectocele) ซึ่งพบได้บ่อยในผู้ที่คลอดบุตรหลายครั้ง ผ่านการผ่าตัดมดลูก หรือในสตรีสูงอายุ การวินิจฉัยต้องได้รับการตรวจจากแพทย์ หากอาการไม่รุนแรง แนะนำให้รับประทานอาหารที่มีประโยชน์และออกกำลังกายสม่ำเสมอ แต่หากอาการรุนแรงอาจต้องพิจารณาการผ่าตัด

วิธีที่สามารถทำได้ที่บ้าน: การบรรเทาอาการปวดทวารหนักในผู้หญิง

สามารถใช้วิธีธรรมชาติและวิธีเสริมต่าง ๆ เพื่อบรรเทาอาการปวดทวารหนักได้ เช่น

• ดื่มน้ำมาก ๆ

• รับประทานอาหารที่มีใยอาหารเพียงพอ (ผัก ผลไม้ ธัญพืชเต็มเมล็ด)

• ประคบเย็นบริเวณที่ปวด

• แช่น้ำอุ่นแบบนั่ง

• ทำความสะอาดบริเวณทวารหนักอย่างอ่อนโยน หลีกเลี่ยงการขัดถูหรือระคายเคือง

• ใช้ผลิตภัณฑ์ธรรมชาติเช่น น้ำมันมะพร้าว น้ำมันมะกอก หรือเจลว่านหางจระเข้

• ดื่มชาดอกคาโมมายล์ มะลิ หรือเลมอนบาล์ม

วิธีเหล่านี้อาจช่วยบรรเทาอาการเล็กน้อยได้ แต่หากอาการยังคงอยู่ควรปรึกษาแพทย์ ไม่แนะนำให้ใช้ยาด้วยตนเอง

การตรวจวินิจฉัยเมื่อมีอาการปวดทวารหนัก

หากมีอาการปวดทวารหนักชัดเจนหรือเรื้อรัง ควรปรึกษาแพทย์เฉพาะทาง เช่น แพทย์โปรกโตโลยีหรือศัลยแพทย์ลำไส้ใหญ่และทวารหนัก การวินิจฉัยอาจประกอบด้วย

• การตรวจร่างกาย

• การส่องกล้อง (anoscopy, rectoscopy)

• Defecography (การถ่ายภาพขณะขับถ่าย)

• Anorectal manometry (การวัดการทำงานของกล้ามเนื้อ)

แพทย์อาจพิจารณาตรวจทางห้องปฏิบัติการหรือการถ่ายภาพเพิ่มเติมหากจำเป็น

แนวทางการรักษาอาการปวดทวารหนักในผู้หญิง

ในผู้หญิง อาการปวดทวารหนักอาจเพิ่มขึ้นหลังคลอดและในช่วงวัยหมดประจำเดือน สามารถบรรเทาอาการได้ด้วยวิธีต่อไปนี้:

• นวดเบา ๆ และออกกำลังกายผ่อนคลายกล้ามเนื้อรอบทวารหนัก

• นั่งในท่าที่เหมาะสม (ในผู้หญิงให้นั่งโดยให้หลังอยู่ด้านหลังช่องคลอด ในผู้ชายให้นั่งโดยให้โคนอวัยวะเพศอยู่บนพื้นแข็ง)

• แช่น้ำอุ่นแบบนั่งและประคบเย็น

• ดื่มน้ำและรับประทานใยอาหารให้เพียงพอ

• ออกกำลังกายสม่ำเสมอ

• ดื่มชาสมุนไพร (เช่น ดอกคาโมมายล์ เลมอนบาล์ม มะลิ)

• ในกรณีจำเป็น อาจใช้ยาหรือฉีดโบท็อกซ์ภายใต้การดูแลของแพทย์

หากอาการปวดทวารหนักไม่หาย รุนแรง หรือเกิดซ้ำ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อการวินิจฉัยและรักษาที่ถูกต้อง

คำถามที่พบบ่อย

1. ควรสังเกตอาการร่วมใดบ้างเมื่อมีอาการปวดทวารหนัก?

หากมีเลือดออกจากทวารหนัก มีของเหลวกลิ่นเหม็น ไข้ บวมเฉียบพลัน ขับถ่ายลำบาก หรือมีน้ำหนักลด ควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ

2. อาการปวดทวารหนักเป็นสัญญาณของโรคร้ายแรงเสมอไปหรือไม่?

ไม่ใช่เสมอไป ส่วนใหญ่มักเกิดจากสาเหตุไม่รุนแรง แต่ในบางกรณีอาจเป็นสัญญาณของโรคร้ายแรง หากอาการต่อเนื่องหรือรุนแรงไม่ควรละเลย

3. เมื่อเด็กมีอาการปวดทวารหนักควรทำอย่างไร?

ส่วนใหญ่มักเกิดจากแผลปริขอบทวารและหายได้เอง แต่หากอาการยังคงอยู่ รุนแรง หรือมีเลือดออก ควรปรึกษากุมารแพทย์

4. วิธีบรรเทาอาการปวดทวารหนักในหญิงตั้งครรภ์มีอะไรบ้าง?

แช่น้ำอุ่นแบบนั่ง ดื่มน้ำและรับประทานอาหารที่มีใยอาหาร ประคบเย็น และดูแลความสะอาดบริเวณนั้นอาจช่วยได้ หากอาการยังคงอยู่ควรปรึกษาแพทย์

5. ควรไปพบแพทย์สาขาใดเมื่อมีอาการปวดทวารหนัก?

ควรปรึกษาแพทย์ศัลยกรรมทั่วไป โดยเฉพาะแพทย์ที่เชี่ยวชาญด้านโปรกโตโลยีหรือศัลยกรรมลำไส้ใหญ่และทวารหนัก

6. วิธีธรรมชาติที่ช่วยบรรเทาอาการปวดทวารหนักที่บ้านมีอะไรบ้าง?

รับประทานอาหารที่มีใยอาหาร ดื่มน้ำมาก ๆ แช่น้ำอุ่นแบบนั่ง ประคบเย็น และทำความสะอาดอย่างอ่อนโยน หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์

7. จะป้องกันอาการปวดทวารหนักได้อย่างไร?

รับประทานอาหารที่มีประโยชน์ ดื่มน้ำให้เพียงพอ ไม่อยู่นิ่งนาน และสร้างนิสัยขับถ่ายที่ดีอย่างสม่ำเสมอ

8. อาการปวดทวารหนักสามารถเกิดจากโรคผิวหนังได้หรือไม่?

ได้ โรคผิวหนังอักเสบ การติดเชื้อราที่ผิวหนัง และโรคผิวหนังบางชนิดอื่น ๆ สามารถทำให้เกิดอาการปวดและความไม่สบายบริเวณทวารหนักได้

9. ริดสีดวงทวารและรอยแยกทวารหนักแตกต่างกันอย่างไร?

ทั้งสองอย่างสามารถทำให้เกิดอาการปวดได้ ในริดสีดวงทวารจะมีอาการบวมและเลือดออกเด่นกว่า ส่วนรอยแยกทวารหนักจะมีอาการปวดแสบเหมือนถูกมีดบาดและแสบขณะขับถ่ายเด่นชัด

10. ฝีทวารหนักคืออะไร? จะสังเกตได้อย่างไร?

จะมีอาการบวม แดง ปวดเฉียบพลันและรุนแรงบริเวณทวารหนัก บางครั้งมีไข้และหนาวสั่น ต้องได้รับการรักษาทางการแพทย์

แหล่งข้อมูล

• องค์การอนามัยโลก (WHO) หน้าข้อมูลโรคทางเดินอาหารและลำไส้ใหญ่

• ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคแห่งสหรัฐอเมริกา (CDC) คู่มือโรคทวารหนักและทวารหนัก

• แนวทางคลินิกของสมาคมศัลยแพทย์ลำไส้ใหญ่และทวารหนักแห่งอเมริกา (ASCRS)

• วารสารการแพทย์อังกฤษ (BMJ), "Evaluation and management of anal pain" (2022)

• Mayo Clinic, ภาพรวมและแหล่งข้อมูลสำหรับผู้ป่วยเกี่ยวกับอาการปวดทวารหนัก