რა არის პულსი და რატომ არის იგი მნიშვნელოვანი?

პულსი ხშირად გულისცემასთან ასოცირდება, თუმცა სინამდვილეში გულის ყოველ შეკუმშვაზე სისხლის მიერ სისხლძარღვების კედლებზე განხორციელებულ წნევასა და ამ წნევაზე პასუხად სისხლძარღვებში წარმოქმნილ რიტმულ ტალღას აღნიშნავს. გული შეკუმშვისა და მოდუნებისას სისხლს დიდ არტერიაში — აორტაში, შემდეგ კი მთელ ორგანიზმში აგზავნის. სისხლძარღვები ელასტიური სტრუქტურის გამო ამ სისხლის ნაკადს გაფართოებითა და შევიწროებით პასუხობენ. პულსი მარტივად შესამჩნევია ხელის მაჯაზე, კისერზე, საფეთქელთან ან საზარდულთან, ანუ ზედაპირულ ადგილებში შეხებით.

პულსის მაჩვენებელი თითოეულ ადამიანში შეიძლება განსხვავდებოდეს ასაკის, სქესის, ზოგადი ჯანმრთელობის მდგომარეობის, სხეულის ტემპერატურის, ჰორმონალური ცვლილებების, ყოველდღიური ფიზიკური ან ემოციური აქტივობების, მიღებული მედიკამენტებისა და სხვადასხვა დაავადებების მიხედვით. ზოგჯერ სტრესი, ვარჯიში, ავადმყოფობა ან ემოციური მდგომარეობის ცვლილებები პულსის მატებას ან შემცირებას იწვევს, რაც სრულიად ბუნებრივია. აქ მთავარი ისაა, რომ პულსი იყოს რეგულარული და რიტმული.

რეგულარული ფიზიკური აქტივობით დაკავებულ პირებში, განსაკუთრებით სპორტსმენებში, დასვენებისას გაზომილი პულსი საშუალო მაჩვენებელთან შედარებით უფრო დაბალია. პულსი მხოლოდ გულის სიხშირის შესახებ კი არა, არამედ გულის რიტმის, ფიზიკური მდგომარეობისა და ზოგიერთი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებაც გვაწვდის ინფორმაციას. გულისა და სარქველების დაავადებების, მძიმე სისხლდენის, ფარისებრი ჯირკვლის დარღვევების, ნერვული სისტემის დაავადებებისა და ტვინის სისხლჩაქცევის დროს პულსში მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეინიშნება.

ჯანმრთელ მოზრდილებში დასვენებისას გულისცემის სიხშირე, როგორც წესი, 60-80 დარტყმა/წუთში ფარგლებში მერყეობს.

პულსის ნორმალური დიაპაზონი რა უნდა იყოს?

პულსის რიტმულობა და განსაზღვრულ დიაპაზონში ყოფნა ჯანმრთელი სისხლის მიმოქცევის სისტემის მაჩვენებელია. მიუხედავად იმისა, რომ თითოეული ადამიანის პულსის მაჩვენებელი განსხვავებულია, ჯანმრთელ მოზრდილებში დასვენებისას ნორმალურ გულისცემად, როგორც წესი, 60-100 დარტყმა/წუთში მიიჩნევა. აქტიურად სპორტით დაკავებულ პირებში ეს მაჩვენებელი 45-60 დარტყმა/წუთამდე შეიძლება შემცირდეს. დასვენების პულსის დაბალი მაჩვენებელი გულის უფრო ეფექტიან მუშაობაზე მიუთითებს.

გულისცემის მაღალი სიხშირე ინსულტისა ან გულის შეტევის რისკს ზრდის, ამიტომ დასვენებისას რეგულარული გაზომვები ადრეულ ეტაპზე პრობლემის გამოვლენას უწყობს ხელს. თუ დასვენებისას გაზომილი პულსი 50-70 ფარგლებშია, ეს იდეალურად ითვლება; 70-85 — ზოგადად ნორმალურია; 85-ზე მეტი კი მაღალი პულსის მაჩვენებელია. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ პულსი დამოუკიდებლად დიაგნოზის დასასმელად საკმარისი არ არის და თითოეული ადამიანის ჯანმრთელობის ინდივიდუალური მახასიათებლები განსხვავებულია.

პულსის რეგულარულად, განსაკუთრებით რაიმე ჩივილის ან რისკ-ფაქტორების არსებობისას გაზომვა, შესაძლო ჯანმრთელობის პრობლემების ადრეულ გამოვლენაში დაგეხმარებათ. თუმცა თუ პულსის არანორმალურად დაბალ მაჩვენებელთან ერთად სისუსტე, თავბრუსხვევა, გონების დაკარგვა აღინიშნება, დაუყოვნებლივ უნდა მიმართოთ კარდიოლოგს. მაღალი პულსი უმეტესად დროებით ფაქტორებს (ვარჯიში, სტრესი და სხვ.) უკავშირდება, მაგრამ დასვენებისას მუდმივად მაღალი მაჩვენებელი აუცილებლად გამოსაკვლევია. მოწევა და ანემია ასევე პულსის მატებას იწვევს. მოწევის შეწყვეტიდან რამდენიმე თვეში პულსის შესამჩნევი შემცირება, როგორც წესი, დადებით ცვლილებად ითვლება.

პულსის გაზომვის წესი

პულსის გაზომვა, სანდო შედეგის მისაღებად, უმჯობესია დასვენებულ და მშვიდ მდგომარეობაში ჩატარდეს. დღის განმავლობაში სხვადასხვა დროს გაზომვით საშუალო მაჩვენებელს მიიღებთ. კისერზე, ხორხის ორივე მხარეს ან მაჯაზე, ცერის ქვემოთ მდებარე არტერიაზე სამი თითის მსუბუქი დაჭერით შეგიძლიათ პულსის შეგრძნება. როდესაც თითებით პულსს შეიგრძნობთ, ქრონომეტრის ან საათის დახმარებით 60 წამის განმავლობაში დათვალეთ დარტყმები. მიღებული რიცხვი ამ მომენტისთვის თქვენი პულსის მაჩვენებელია.

სურვილის შემთხვევაში, შეგიძლიათ ისარგებლოთ ციფრული წნევის აპარატებით ან ჭკვიანი ჯანმრთელობის მოწყობილობებითაც. აგრეთვე, გულის რიტმის არარეგულარულობის (ხალხში "გადაცდენა") შემთხვევაში ექიმთან მიმართვა რეკომენდებულია. რიტმის დარღვევის დიაგნოზის მქონე პირებში სწორი პულსის განსასაზღვრად სასურველია უშუალოდ გულის მოსმენა. პულსის რეგულარული კონტროლი კარდიოვასკულარული და მრავალი სისტემური დაავადების ადრეულ დიაგნოსტიკაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.

მაღალი პულსის (ტაქიკარდია) მიზეზები

როდესაც გულისცემის სიხშირე ნორმაზე მაღალია, ამას "ტაქიკარდია" ეწოდება. პულსის მატება შეიძლება გამოწვეული იყოს გულის უკმარისობით, ინფექციებით, ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებებით, უკონტროლო გუატრით, მძიმე სისხლდენით ან ზოგიერთი ქრონიკული დაავადებით. ძლიერი სისხლდენისას გული ქსოვილებს საკმარისი ჟანგბადის მისაწოდებლად უფრო სწრაფად იწყებს ცემას, თუმცა მძიმე სისხლის დაკარგვისას პულსი მკვეთრად ეცემა და ეს სიცოცხლისთვის საშიშია.

ტემპერატურის მატება, შფოთვა, ემოციური სტრესი, ფიზიკური დატვირთვა და უეცარი აქტივობები ასევე აჩქარებს პულსს. ფიზიკური დატვირთვის ან ძლიერი ემოციური განცდების შემდეგ მომატებული პულსი, როგორც წესი, დასვენებისას ნორმას უბრუნდება. თუმცა დასვენებისას მუდმივად 90 დარტყმა/წუთსა და მეტზე პულსი შესაძლოა სხვა ჯანმრთელობის პრობლემის მაჩვენებელი იყოს და დეტალურ შეფასებას საჭიროებდეს.

რეგულარული ფიზიკური აქტივობა დროთა განმავლობაში დასვენების პულსს ამცირებს. ყოველდღიური მსუბუქი სიარული, გულის ჯანმრთელობაზე დადებითად მოქმედებს და პულსის დაბალ დონეზე შენარჩუნებას უწყობს ხელს.

დაბალი პულსის (ბრადიკარდია) მიზეზები

"ბრადიკარდია" გულის დაბალ პულსს აღნიშნავს, რაც გულისცემის ნორმაზე დაბალ მაჩვენებელს ნიშნავს. თუ პულსი წუთში 40-ზე ქვემოთ ეცემა, ორგანიზმში საკმარისი სისხლი და ჟანგბადი ვერ მიეწოდება, რაც თავბრუსხვევას, გონების დაკარგვას, ოფლიანობასა და ნევროლოგიურ სიმპტომებს იწვევს. ტვინის სისხლჩაქცევა, სიმსივნეები, გულის დაავადებები, ფარისებრი ჯირკვლის ჰიპოფუნქცია, ჰორმონალური დისბალანსი, დაბერება, თანდაყოლილი გულის ანომალიები, მინერალების დეფიციტი, ძილის აპნოე და ზოგიერთი მედიკამენტის გამოყენება ბრადიკარდიის გამომწვევია.

მეორეს მხრივ, რეგულარულად ვარჯიშის მქონე და კარგი ფიზიკური ფორმის ჯანმრთელ პირებში, გულისცემის წუთში 40 დარტყმამდე შემცირება ნორმალურად ითვლება. ეს გულის ძლიერ და ეფექტიან მუშაობაზე მიუთითებს. სპორტით დაკავებულებში ფიზიოლოგიური პულსის შემცირება ჯანმრთელობის პრობლემად არ განიხილება.

პულსის მაჩვენებლები ასაკის მიხედვით

პულსი ყველა ასაკში რეგულარული და რიტმული უნდა იყოს. აქტივობისას ბუნებრივად იმატებს, ამიტომ სიზუსტისთვის გაზომვები დასვენებისას ან მინიმუმ 5-10 წუთიანი დასვენების შემდეგ უნდა ჩატარდეს. ასაკისა და სქესის მიხედვით პულსის მაჩვენებლებში სხვადასხვა განსხვავება შეინიშნება. მაგალითად, ვაჟ ბავშვებში პულსი, როგორც წესი, გოგონებთან შედარებით ოდნავ მაღალია; მოზრდილებში კი ქალებსა და მამაკაცებს შორის მნიშვნელოვანი განსხვავება არ არის. აგრეთვე, ჭარბი წონა და ქრონიკული დაავადებები პულსზე გავლენას ახდენს. ჯანმრთელი ცხოვრებისათვის რეგულარული სამედიცინო შემოწმებები რეკომენდებულია.

ზოგადი ასაკობრივი ჯგუფების მიხედვით რეკომენდებული პულსის დიაპაზონებია:

• ნეონატებში: 70-190 (საშუალოდ 125 დარტყმა/წუთში)

• 1-11 თვიანი ჩვილები: 80-160 (საშუალოდ 120)

• 1-2 წელი: 80-130 (საშუალოდ 110)

• 2-4 წელი: 80-120 (საშუალოდ 100)

• 4-6 წელი: 75-115 (საშუალოდ 100)

• 6-8 წელი: 70-110 (საშუალოდ 90)

• 8-10 წელი: 70-110 (საშუალოდ 90)

• 10-12 წელი: გოგონებში 70-110, ვაჟებში 65-105 (საშუალოდ 85-90)

• 12-14 წელი: გოგონებში 65-105, ვაჟებში 60-100 (საშუალოდ 80-85)

• 14-16 წელი: გოგონებში 60-100, ვაჟებში 55-95 (საშუალოდ 75-80)

• 16-18 წელი: გოგონებში 55-95, ვაჟებში 50-90 (საშუალოდ 70-75)

• 18 წელი და ზემოთ: 60-100 (საშუალოდ 80)

ასაკისა და ინდივიდუალური მახასიათებლების მიხედვით ამ მაჩვენებლებში მცირე განსხვავებები შეიძლება იყოს, ამიტომ ნებისმიერი ეჭვის შემთხვევაში ჯანდაცვის პროფესიონალთან კონსულტაცია საუკეთესო მიდგომაა.

ხშირად დასმული კითხვები (ხ.დ.კ.)

1. პულსი რამდენი უნდა იყოს?

ჯანმრთელ მოზრდილებში დასვენებისას პულსი, როგორც წესი, 60-100 დარტყმა/წუთშია. რეგულარულად ვარჯიშის მქონე პირებში ეს მაჩვენებელი უფრო დაბალი შეიძლება იყოს. თუმცა ინდივიდუალური ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და ასაკის მიხედვით იდეალური პულსის დიაპაზონი განსხვავდება.

2. პულსის გაზომვა როგორ შეიძლება?

პულსის გაზომვა შეგიძლიათ კისერზე, მაჯაზე ან საზარდულთან მდებარე ზედაპირულ არტერიაზე სამი თითის მსუბუქი დაჭერით და 60 წამის განმავლობაში დარტყმების დათვლით. აგრეთვე, ციფრული წნევის აპარატები ან ჭკვიანი სამედიცინო მოწყობილობები პრაქტიკულ გადაწყვეტას წარმოადგენს.

3. მაღალი პულსი საშიშია?

თუ მაღალი პულსი დროებით მიზეზებს უკავშირდება, როგორც წესი, სერიოზულ რისკს არ წარმოადგენს და ნორმალიზდება. თუმცა, დასვენების მდგომარეობაში მუდმივად მაღალი პულსი შეიძლება გაზარდოს გულისა და სისხლძარღვთა დაავადებების რისკი და საჭიროა ექიმის კონტროლი.

4. დაბალი პულსი საზიანოა?

თუ პულსი წუთში 40-ზე ქვემოთ ჩამოდის და ამას თან ახლავს თავბრუსხვევა, სისუსტე, გონების დაკარგვა, აუცილებლად უნდა მიმართოთ სპეციალისტს. თუმცა რეგულარულად სპორტით დაკავებულ პირებში დაბალი პულსი პრობლემას არ წარმოადგენს.

5. რას ნიშნავს პულსის უეცარი ცვლილება?

პულსის უეცარი ცვლილებები შეიძლება გამოწვეული იყოს სტრესით, ვარჯიშით, უეცარი შიშით, სიცხით ან ინფექციით. მუდმივი ან გამოხატული ცვლილებები კი underlying დაავადების ნიშანი შეიძლება იყოს, რეკომენდებულია სამედიცინო შეფასება.

6. სიგარეტი პულსზე მოქმედებს?

დიახ, ცნობილია, რომ სიგარეტის მოხმარება ზრდის პულსს. სიგარეტზე უარის თქმა, როგორც წესი, იწვევს პულსის დაქვეითებას; ეს გულის ჯანმრთელობისთვის დადებითი ცვლილებაა.

7. რომელი დაავადებები იწვევს პულსის არარეგულარულობას?

ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები, გულის სარქვლის დაავადებები, ანემია, ნერვული სისტემის დარღვევები, ინფექციები და ზოგიერთი მედიკამენტის გვერდითი ეფექტები შეიძლება გამოიწვიოს პულსის ცვლილებებს.

8. ბავშვებში პულსი რამდენი უნდა იყოს?

ბავშვებში პულსის მნიშვნელობა ასაკის მიხედვით იცვლება. ახალშობილებში პულსი უფრო მაღალია და ასაკის მატებასთან ერთად თანდათან მცირდება. ასაკობრივი სტანდარტული მნიშვნელობების ცხრილი მოცემულია ზემოთ.

9. რას ნიშნავს პულსში "გამოტოვება"?

პულსის არარეგულარულობა ან "გამოტოვება" შეიძლება მიუთითებდეს გულის რიტმის დარღვევაზე. თუ ეს მდგომარეობა განმეორებადია ან თან ახლავს ჩივილები, მნიშვნელოვანია მიმართოთ ექიმს.

10. უნდა ვზომავდე პულსს რეგულარულად?

დიახ, განსაკუთრებით თუ გაქვთ გულისა და სისხლძარღვთა დაავადებების რისკი ან რეგულარულად ვარჯიშობთ, პულსის მონიტორინგი სასარგებლოა. უეცარი ცვლილებების შემთხვევაში რეკომენდებულია სპეციალისტთან კონსულტაცია.

11. მოქმედებს თუ არა სიმსუქნე ან ზედმეტი წონა პულსზე?

ზედმეტი წონა და სიმსუქნე შეიძლება გამოიწვიოს გულის უფრო ინტენსიურად მუშაობას; ეს კი დასვენების მდგომარეობაში პულსის მომატებას იწვევს.

12. სანდოა თუ არა პულსის გაზომვა წნევის აპარატით?

თანამედროვე წნევის აპარატები უმეტესად სანდოა; თუმცა საეჭვო მაჩვენებლებისა ან არარეგულარული ცემის შემთხვევაში რეკომენდებულია ექიმის შეფასება.

13. მოქმედებს თუ არა ფსიქოლოგიური მდგომარეობა პულსზე?

სტრესი, შფოთვა, აღელვება და მსგავსი ფსიქოლოგიური მდგომარეობები დროებით აჩქარებს პულსს. ეს, როგორც წესი, ხანმოკლეა.

14. ვარჯიშის შემდეგ როდის უბრუნდება პულსი ნორმას?

ინტენსივობისა და ინდივიდუალური ფიზიკური მდგომარეობის მიხედვით, ვარჯიშის შემდეგ პულსი, როგორც წესი, 5-10 წუთში უბრუნდება ნორმას.

15. არსებობს თუ არა პულსზე მოქმედი ქრონიკული დაავადებები?

დიახ; ქრონიკული გულის დაავადებები, გულის სარქვლის პრობლემები, რიტმის დარღვევები და ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები შეიძლება მუდმივად მოქმედებდეს პულსზე. ასეთ შემთხვევებში რეგულარული მონიტორინგი და მკურნალობა ძალიან მნიშვნელოვანია.

წყაროები

• მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (WHO). გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები.

• ამერიკის გულის ასოციაცია (AHA). ყველაფერი გულისცემის (პულსის) შესახებ.

• დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები (CDC). გულისცემა.

• მაიოს კლინიკა. პულსი: როგორ გაიზომოთ პულსი.

• ევროპის კარდიოლოგიის საზოგადოება (ESC). გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მართვის რეკომენდაციები.

• Başoğlu, M., და სხვ. სამედიცინო ფიზიოლოგია. Nobel Tıp Kitabevi.

• UpToDate. მოზრდილი პაციენტის შეფასება პალპიტაციებით.