დიაბეტი (შაქრიანი დაავადება): სიმპტომები, მიზეზები და მართვა

რა არის დიაბეტი?

დიაბეტი, ან როგორც საზოგადოებაშია ცნობილი, შაქრიანი დაავადება, თანამედროვე ეპოქაში სწრაფად მზარდი და მრავალი სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემის საფუძველი ქრონიკული მეტაბოლური დაავადებაა. მსოფლიოში ფართოდ გავრცელებული შემთხვევების გამო, იგი მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ ჯანმრთელობის პრობლემად ითვლება. დიაბეტის სრული სახელწოდება, "Diabetes Mellitus", ბერძნულიდან ითარგმნება როგორც "შაქრიანი შარდი"; ეს დასახელება დაკავშირებულია იმასთან, რომ დაავადების მქონე პირების შარდში ჩნდება შაქარი, რომელიც ნორმალურად არ უნდა იყოს. ჯანმრთელ მოზრდილებში შიმშილის დროს სისხლში შაქრის დონე, როგორც წესი, 70-100 მგ/დლ ფარგლებშია, ხოლო ამ მაჩვენებლის მუდმივად მაღალი ყოფნა დიაბეტის დიაგნოზის საფუძველს ქმნის.

დიაბეტის განვითარების მექანიზმი

დიაბეტი, ძირითადად, გამოწვეულია ორგანიზმის მიერ ინსულინის ჰორმონის არასაკმარისი რაოდენობით წარმოებით ან არსებული ინსულინის ეფექტურად ვერ გამოყენებით. ინსულინი — სასიცოცხლო ჰორმონია, რომელსაც გამოიმუშავებს პანკრეასი და უზრუნველყოფს სისხლში შაქრის ქსოვილებში გადატანას. დიაბეტს მრავალი ქვეტიპი აქვს; ყველაზე გავრცელებული ფორმაა ტიპი 2 დიაბეტი. ტიპი 2 დიაბეტი, როგორც წესი, მოზრდილ ასაკში, განსაკუთრებით 40 წლის შემდეგ უფრო ხშირად გვხვდება. ამ ტიპში, მიუხედავად იმისა, რომ პანკრეასი ინსულინს აწარმოებს, უჯრედები ინსულინის მიმართ რეზისტენტულები ხდებიან და ორგანიზმი ვეღარ ახერხებს შაქრის მეტაბოლიზმის ნორმალურად განხორციელებას. შედეგად, სისხლში შაქრის დონე იზრდება და სხვადასხვა ჯანმრთელობის პრობლემებს იწვევს.

რა სიმპტომები აქვს დიაბეტს?

დიაბეტი ნელა პროგრესირებადი დაავადებაა და ბევრი ადამიანი საწყის ეტაპზე სიმპტომებს ვერ ამჩნევს. თუმცა, სისხლში შაქრის დონის ზრდასთან ერთად, სხვადასხვა ნიშნები ვლინდება:

• ხშირი შარდვა

• მუდმივი დანაყრების შეუძლებლობა და ჭამის გადაჭარბებული სურვილი

• გადაჭარბებული წყურვილი და პირის სიმშრალე

• მოულოდნელად განვითარებული წონის კლება

• დაღლილობა და სისუსტე

• ხედვის დაბინდვა

• ფეხებსა და ხელებში დაბუჟება, ჩხვლეტა

• ჭრილობების ნელა შეხორცება

• კანის სიმშრალე და ქავილი

• პირში აცეტონის მსგავსი სუნი

ყველა სიმპტომი ყველა პაციენტში არ ვლინდება. სიმპტომების აღმოჩენის შემთხვევაში მნიშვნელოვანია სამედიცინო დაწესებულებაში მიმართვა და სისხლში შაქრის დონის შეფასება.

დიაბეტის ძირითადი მიზეზები

დიაბეტის განვითარებაში როლს თამაშობს როგორც გენეტიკური, ასევე ცხოვრების წესთან დაკავშირებული გარემო ფაქტორები. ყველაზე ხშირად ორი ტიპი გვხვდება: ტიპი 1 და ტიპი 2 დიაბეტი. ტიპი 1 დიაბეტი უმეტესად ბავშვობაში ან ახალგაზრდობაში იწყება და პანკრეასის მიერ ინსულინის გამომუშავების მნიშვნელოვანი დაკარგვით მიმდინარეობს. ამ შემთხვევაში გენეტიკური მიდრეკილება, იმუნური სისტემის დაავადებები და ზოგიერთი ვირუსული ინფექცია შეიძლება პანკრეასს დააზიანოს.

ტიპი 2 დიაბეტი კი უფრო მეტად მოზრდილებში ვითარდება, შემდეგი რისკ-ფაქტორების ზემოქმედებით:

• მოწიფულობა ან ჭარბი წონის პრობლემა

• ოჯახში დიაბეტის ისტორიის არსებობა

• დაბალი ფიზიკური აქტივობა და უმოძრაო ცხოვრების წესი

• მაღალი ასაკი

• სტრესის ხანგრძლივი ზემოქმედება

• ორსულობისას გესტაციური დიაბეტის გამოვლენა ან მაღალი წონის ახალშობილის გაჩენა

დიაბეტის ტიპები

დიაბეტი კლასიფიცირდება სხვადასხვა ტიპად:

• ტიპი 1 დიაბეტი: როგორც წესი, იწყება ახალგაზრდულ ასაკში და ორგანიზმი თითქმის ვერ გამოიმუშავებს ინსულინს. მკურნალობისთვის აუცილებელია ინსულინის ინექციები.

• ტიპი 2 დიაბეტი: ხშირად გვხვდება მოზრდილ ასაკში. უჯრედები ინსულინზე რეაგირებას წყვეტენ.

• მოზრდილებში ლატენტური აუტოიმუნური დიაბეტი (LADA): მოზრდილ ასაკში დაწყებული, აუტოიმუნური წარმოშობის დიაბეტის ტიპია და მკურნალობაში ხშირად ინსულინის საჭიროება ჩნდება.

• ახალგაზრდებში დაწყებული სიმწიფის დიაბეტი (MODY): ახალგაზრდულ ასაკში დაწყებული, გენეტიკურად გადაცემადი დიაბეტის ფორმაა.

• გესტაციური დიაბეტი: მხოლოდ ორსულობის პერიოდში განვითარებული და ზოგჯერ მუდმივ დიაბეტად გარდამავალი ტიპია.

ამათ გარდა, მნიშვნელოვანია წინასაქრიანი (პრედიაბეტი) პერიოდი. ამ პერიოდში სისხლში შაქრის მაჩვენებლები ნორმაზე მაღალია, მაგრამ დიაბეტის დიაგნოზისთვის საკმარისი არ არის. პრედიაბეტი შეიძლება კონტროლდებოდეს ჯანსაღი კვებითა და ცხოვრების წესის ცვლილებებით, სანამ სრულ დიაბეტად გადაიქცევა.

როგორ ისმება დიაბეტის დიაგნოზი?

დიაბეტის დიაგნოსტირებისთვის ხშირად გამოიყენება შემდეგი მეთოდები:

• შიმშილის სისხლში შაქრის ტესტში 126 მგ/დლ და მეტი მაჩვენებლები დიაბეტზე მიუთითებს.

• ორალური გლუკოზის ტოლერანტობის ტესტში (OGTT), 2 საათის შემდეგ გაზომილი შაქრის დონე 200 მგ/დლ-ზე მეტი — დიაბეტზე, ხოლო 140-199 მგ/დლ შორის — პრედიაბეტზე მიუთითებს.

• HbA1c ტესტი ასახავს ბოლო სამი თვის საშუალო სისხლში შაქრის დონეს და 6,5%-ზე მეტი მაჩვენებლები დიაბეტის დიაგნოზში დამხმარეა.

დიაგნოსტიკური ტესტების ჩატარებისას აუცილებელია ექიმის რეკომენდაციების დაცვა, რათა მიღებული შედეგები იყოს ზუსტი.

კვების მნიშვნელობა დიაბეტის მართვაში

დიაბეტის ეფექტური კონტროლისთვის აუცილებელია დაბალანსებული კვების რეჟიმი. დიაბეტიანმა პირებმა, დიეტოლოგისა და ექიმის დახმარებით, ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული სპეციალური დიეტური პროგრამა უნდა დაიცვან. ძირითადი პრინციპებია:

• პრიორიტეტი მიენიჭოს სრულმარცვლოვანებს, ახალ ბოსტნეულსა და ხილს

• სასურველია დაბალი ცხიმისა და კალორიის, მაგრამ მაღალი კვებითი ღირებულების მქონე პროდუქტები

• უზრუნველყოფილი იყოს პორციების კონტროლი და რეგულარული კვების დრო

• მოერიდეთ რაფინირებულ შაქარსა და გადამუშავებულ საკვებს

რეგულარული კვება არა მხოლოდ სისხლში შაქრის დონის დაბალანსებას, არამედ სხეულის წონისა და გულ-სისხლძარღვთა რისკ-ფაქტორების შემცირებასაც უწყობს ხელს. ტიპი 2 დიაბეტში წონის კლება მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს სისხლში შაქრის კონტროლს და ამცირებს მედიკამენტების საჭიროებას. საჭიროების შემთხვევაში, სიმსუქნესთან ბრძოლაში შეიძლება გამოყენებულ იქნას სხვადასხვა სამედიცინო მეთოდი (მაგალითად, კუჭის ბუშტი, ბარიატრიული ქირურგია და სხვ.), თუმცა ასეთი ჩარევების აუცილებლობაზე გადაწყვეტილება აუცილებლად ექიმმა უნდა მიიღოს.

დიაბეტიანთათვის რეკომენდებული ჯანსაღი საკვები პროდუქტები

• ცხიმიანი თევზეული: ომეგა-3-ით მდიდარი ორაგული, სარდინი, ქაშაყი, სკუმბრია და კალმახი სასარგებლოა გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობისთვის და რეკომენდებულია კვირაში მინიმუმ ორჯერ მიღება.

• ფოთლოვანი მწვანე ბოსტნეული: ისპანახი, შავი კომბოსტო, სალათი და ბროკოლი შეიცავს ვიტამინებსა და მინერალებს და არ ახდენს უარყოფით გავლენას სისხლში შაქრის დონეზე.

• ავოკადო: შეიცავს ჯანსაღ ერთჯერად გაუჯერებელ ცხიმოვან მჟავებს, მდიდარია ბოჭკოებით და უნდა მიიღებოდეს კონტროლირებად რაოდენობაში.

• კვერცხი: ზრდის დანაყრების შეგრძნებას, მდიდარია ცილებით.

• ლობიო და პარკოსნები: ბოჭკოვანი და ცილოვანი შემცველობის გამო აუმჯობესებს სისხლში შაქრის ბალანსს.

• იოგურტი: შეიცავს ცილასა და პრობიოტიკებს, ხელს უწყობს ნაწლავების ჯანმრთელობას და შეიძლება დადებითად იმოქმედოს გლიკემიურ პასუხზე.

• კაკალი: მაგალითად, ნიგოზი და თხილი — ჯანმრთელი ცხიმების წყაროა და ამცირებს გულის დაავადებების რისკს.

• ბროკოლი: დაბალკალორიული, ბოჭკოებითა და მინერალებით მდიდარი ბოსტნეულია.

• ზეთისხილის ზეთი: ერთჯერადი გაუჯერებელი ცხიმების შემცველობით იცავს გულის ჯანმრთელობას.

• სელის თესლი: ომეგა-3-ისა და ბოჭკოების შემცველობით ხელს უწყობს ქოლესტერინის შემცირებას და შაქრის დონის კონტროლს.

რა არის წინასაქრიანი (პრედიაბეტი) და როგორ ვლინდება?

წინასაქრიანი, ანუ პრედიაბეტი, წარმოადგენს იმ მდგომარეობას, როდესაც სისხლში შაქრის დონე ნორმაზე მაღალია, მაგრამ დიაბეტის დასასმელად საკმარისად არ არის მომატებული. ეს მდგომარეობა მაღალია ტიპი 2 დიაბეტში გადაზრდის რისკით. ხშირად არ იწვევს გამოხატულ სიმპტომებს, თუმცა შეიძლება გამოვლინდეს ტკბილეულის მოთხოვნილება, მოულოდნელი დაღლილობა და ჭამის შემდეგ ძილიანობა. დიაგნოსტირება ხდება შიმშილისა და დანაყრების შემდეგ სისხლში შაქრის ტესტებით. ამ ეტაპზე ცხოვრების წესის ცვლილებებით შესაძლებელია პროგრესის შეჩერება.

დიაბეტის მკურნალობის რა მეთოდებია გამოყენებული?

დიაბეტის მკურნალობის პროცესი დამოკიდებულია დაავადების ტიპზე. ტიპი 1 დიაბეტში საჭიროა სიცოცხლის ბოლომდე ინსულინის თერაპია. ამ მკურნალობასთან ერთად, სპეციალისტი დიეტოლოგის დახმარებით, ინდივიდუალურად მორგებული კვების გეგმა ინერგება და ზოგიერთ შემთხვევაში შესაძლებელია ნახშირწყლების დათვლის მეთოდით ინსულინის დოზის მოქნილი რეგულირება.

ტიპი 2 დიაბეტში, როგორც წესი, პირველ ეტაპზე რეკომენდებულია ცხოვრების წესის ცვლილება, დიეტა და ფიზიკური აქტივობა. საჭიროების შემთხვევაში ინიშნება პერორალური ანტიდიაბეტური მედიკამენტები, რომლებიც ზრდიან უჯრედების მგრძნობელობას ინსულინის მიმართ ან აძლიერებენ ინსულინის გამოყოფას. ზოგიერთ შემთხვევაში შეიძლება საჭირო გახდეს ინსულინის თერაპიაც.

მკურნალობის პროცესში, სისხლში შაქრის ხანგრძლივად მაღალი დონე იწვევს ნერვების, თირკმელებისა და თვალების მსგავს ორგანოებში მუდმივ დაზიანებას, რის გამოც აუცილებელია რეგულარული სამედიცინო კონტროლი და მონიტორინგი.

ხშირად დასმული კითხვები

1. როგორ შევამცირო დიაბეტის რისკი?

ბალანსირებული და მოწესრიგებული კვება, წონის კონტროლი, რეგულარული ფიზიკური აქტივობა, სიგარეტისა და ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარების თავიდან აცილება ამცირებს რისკს.

2. შესაძლებელია თუ არა პრედიაბეტიდან დიაბეტზე გადასვლის პრევენცია?

დიახ, წონის დაკლება, ჯანსაღი კვება და ვარჯიში შეიძლება პრედიაბეტის დიაბეტად გადაქცევის პრევენცია ან შეფერხება.

3. რომელი ტესტებით ისმება დიაბეტის დიაგნოზი?

შიმშილის სისხლში შაქრის დონე, ორალური გლუკოზის ტოლერანტობის ტესტი (OGTT), HbA1c და სხვა ლაბორატორიული ტესტები გამოიყენება დიაგნოზისთვის.

4. აქვს თუ არა დიაბეტს მუდმივი მკურნალობა?

დიაბეტი ქრონიკული დაავადებაა. მისი სრულად აღმოფხვრა შეუძლებელია, თუმცა ეფექტური მკურნალობით შესაძლებელია სისხლში შაქრის კონტროლი და გართულებების პრევენცია.

5. რა არის ძირითადი განსხვავებები ტიპი 1 და ტიპი 2 დიაბეტს შორის?

ტიპი 1 დიაბეტი, როგორც წესი, ბავშვობაში იწყება და ორგანიზმი საერთოდ ვერ გამოიმუშავებს ინსულინს. ტიპი 2 დიაბეტი, როგორც წესი, გვიან ასაკში ვლინდება და უჯრედები ინსულინის მიმართ რეზისტენტულია.

6. ეფექტიანია თუ არა მედიკამენტური მკურნალობის გარეშე მეთოდები დიაბეტის მართვაში?

დიეტა, ვარჯიში და ცხოვრების წესის შეცვლა განსაკუთრებით ტიპი 2 დიაბეტის ადრეულ ეტაპზე ძალიან ეფექტიანია, თუმცა ზოგ შემთხვევაში შეიძლება საჭირო იყოს მედიკამენტური მკურნალობაც.

7. შეიძლება თუ არა დიაბეტი ორსულ ქალებში?

დიახ, არსებობს ორსულობისას განვითარებული გესტაციური დიაბეტი, რომელიც საჭიროებს მონიტორინგსა და მკურნალობას როგორც დედის, ასევე ნაყოფის ჯანმრთელობისთვის.

8. რა არის დიაბეტის გართულებების ადრეული ნიშნები?

ფეხებში დაბუჟება, მხედველობის დაკარგვა, თირკმლის ფუნქციის დარღვევები და გულ-სისხლძარღვთა პრობლემები შეიძლება მიუთითებდეს გართულებებზე.

9. რომელი საკვები უნდა შეიზღუდოს დიაბეტიანებმა?

რაფინირებული შაქარი, თეთრი ფქვილით დამზადებული პროდუქტები, შემწვარი და ძალიან ცხიმიანი საკვები, ალკოჰოლური სასმელები და მარილის რაოდენობის შემცირება რეკომენდებულია.

10. რა როლი აქვს ვარჯიშს დიაბეტის მკურნალობაში?

რეგულარული ვარჯიში ზრდის ინსულინის მგრძნობელობას, ამცირებს სისხლში შაქრის დონეს და ხელს უწყობს წონის კონტროლს.

11. როგორ შეიძლება დიაბეტიან პირთა ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება?

რეგულარული სამედიცინო მონიტორინგი, ჯანსაღი კვება, სტრესის მართვა და შესაბამისი ფიზიკური აქტივობა აუმჯობესებს ცხოვრების ხარისხს.

12. რა სიხშირით არის საჭირო ექიმის კონტროლი დიაბეტში?

ინდივიდუალური მდგომარეობის მიხედვით განსხვავდება, თუმცა, როგორც წესი, კონტროლი რეკომენდებულია ყოველ 3-6 თვეში ერთხელ. გართულებების მაღალი რისკის შემთხვევაში შეიძლება უფრო ხშირი მონიტორინგი იყოს საჭირო.

წყაროები

• მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (World Health Organization - WHO), Diabetes Mellitus Guidelines

• საერთაშორისო დიაბეტის ფედერაცია (International Diabetes Federation - IDF), Diabetes Atlas

• ამერიკის დიაბეტის ასოციაცია (American Diabetes Association - ADA), Standards of Medical Care in Diabetes

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Diabetes Publications

• New England Journal of Medicine, Diabetes-Related Research

• ევროპის დიაბეტის შესწავლის ასოციაციის (EASD) რეკომენდაციები