Qan Təzyiqinin Yüksəlməsi (Hipertoniya): Səbbələri, Riskləri və İdarəetmə Yöntəmləri

Hipertoniya Nədir?

Qan təzyiqinin yüksəkliyi, yəni hipertoniyaya düzgün müalicə edilmədikdə infarkt, beyin qanaması, demensiya, ürək və böyrək çatışmazlığı kimi ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Qan təzyiqi bədənin bütün orqan və sistemlərinə təsir etdiyi kimi, bədəndə bir çox sistem də qan təzyiqinin müəyyənləşməsində rol oynayır. Piylənmə, şəkərli diabet, qidalanma vərdişləri, istifadə olunan dərmanlar, fiziki aktivlik səviyyəsi və stress kimi bir çox amillə birbaşa əlaqəlidir. Bu amillərin düzgün başa düşülməsi, qan təzyiqinin effektiv şəkildə idarə olunmasının açarıdır.

Hipertoniyaya Səbəb Olan Əsas Amillər

Yanlış Qidalanma və Həddindən Artıq Duz Qəbulu

Bədəndə duz və digər mineralların balansı qan təzyiqinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Natrium səviyyəsinin yüksək olması damarların daralmasına səbəb olur və bu da qan təzyiqinin artmasına gətirib çıxarır. Dünyada ürək və damar xəstəliklərinə bağlı ölümlərin əhəmiyyətli bir hissəsinin həddindən artıq natrium qəbulu ilə əlaqəli olduğu məlumdur. Duzun əsas mənbəyi gündəlik həyatda tez-tez istifadə olunan süfrə duzudur (natrium xlorid). Bir çox ölkədə gündəlik orta duz qəbulu təxminən 10 qramdır; bu miqdar bədən balansını pozaraq hipertoniyanın riskini artırır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) sağlam qan təzyiqi üçün gündəlik duz qəbulunun 5 qramı keçməməsini tövsiyə edir. Duz qəbulunun azaldılması, qan təzyiqinin nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmasına kömək edə bilər.

Digər mühüm amil isə ümumi qidalanma vərdişləridir. Həddindən artıq heyvani zülal və yağ qəbulu, doymuş və ya trans yağ turşularından istifadə, lifli qidalardan və təzə meyvə-tərəvəzdən yetərsiz qidalanma; eyni zamanda kalium, kalsium, maqnezium kimi minerallar və bəzi vitaminlərin çatışmazlığı hipertoniyanın inkişafını dəstəkləyə bilər. Şəkərli və şəkər şərbəti tərkibli qida və içkilər də riski artıran qidalar sırasındadır.

Həddindən Artıq Çay və Qəhvə Qəbulu

Müvafiq miqdarda, şəkərsiz çay və ya qəhvə bədəndəki antioksidantlar sayəsində damar sağlamlığına müsbət təsir göstərə bilər. Lakin həddindən artıq qəbul edildikdə tərkibindəki kafein səbəbindən ürək döyüntüsündə və qan təzyiqində artım müşahidə oluna bilər. Gündə iki fincanı keçməmək qan təzyiqinə nəzarət üçün daha təhlükəsizdir. Bundan əlavə, həddindən artıq kafein yuxu rejiminin pozulmasına və tənəffüsə mənfi təsir göstərə bilər.

Piylənmə

Piylənmə bədəndə bir çox sistemə mənfi təsir göstərən bir vəziyyətdir və damar divarında yağ yığılması səbəbindən damar sərtliyinə, damar müqavimətinin artmasına və nəticədə həm hipertoniyanın, həm də ürək çatışmazlığının riskinin yüksəlməsinə səbəb olur. Piylənməsi olan və ya bədən kütlə indeksi (BKİ) yüksək olan şəxslərə müntəzəm olaraq ürək və damar sağlamlığı yoxlanışları tövsiyə olunur.

Şəkərli Diabet

Qan təzyiqini tənzimləyən əsas orqanlar ürək, damarlar, böyrəklər və beyindir. Şəkərli diabet xəstələrində böyrək funksiyalarının pozulması qan təzyiqinə nəzarətin çətinləşməsinə səbəb olur və hipertoniyanın yaranma riskini artırır.

Hərəkətsiz Həyat Tərzi

Müntəzəm fiziki aktivlik damarların genişlənməsini və elastik qalmasını təmin edərək qan təzyiqinin balanslaşmasına kömək edir. Yetərsiz fiziki aktivlik və hərəkətsiz həyat tərzi hipertoniyanın riskinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına zəmin yaradır. Həftədə 4-5 gün, gündə 30-45 dəqiqə orta tempolu fiziki aktivlik qan təzyiqinə nəzarət üçün olduqca təsirlidir.

Yetərsiz Maye Qəbulu

Bədənin düzgün işləməsi üçün kifayət qədər maye qəbulu vacibdir. Az su içilməsi metabolizmanın yavaşlamasına, böyrəklərdə su və natriumun tutulması ilə yanaşı qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Uzun müddət yetərsiz maye qəbulu böyrək funksiyalarında qalıcı zədələnmə riski daşıyır.

Alkoqol Qəbulu

Həddindən artıq və ya tez-tez alkoqol qəbulu maye və elektrolit balansını poza bilər, böyrəklərdə su və natriumun tutulmasına və uzun müddətdə böyrək zədələnməsinə səbəb ola bilər. Bunun nəticəsində də hipertoniyanın riski artır.

Siqaret Qəbulu

Siqaret çəkmək damarların daxili səthində zədələnməyə və damarların sərtləşməsinə səbəb olur. Bu vəziyyət həm damar sərtliyi (ateroskleroz) inkişafına, həm də qan təzyiqinin yüksəlməsinə şərait yaradır. Siqaret istifadəsinin infarkt riskini artırdığı; xüsusilə mövcud xroniki xəstəliklərlə birlikdə riskin daha da yüksəldiyi məlumdur. Buna görə siqaretdən uzaq durmaq, qan təzyiqinin və ürək-damar sağlamlığının qorunmasında mühüm addımdır.

Stress

Stressli vəziyyətlər bədəndə sürətli hormonal cavab yaradır və böyrəküstü vəzilərdən ifraz olunan stress hormonları qan təzyiqinə birbaşa təsir edir. Stress bəzi şəxslərdə qan təzyiqinin qısa müddətdə yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, stress damar divarının elastikliyini təmin edən endotel funksiyasına da mənfi təsir göstərir.

Genetik Amillər

Bir çox sağlamlıq problemində olduğu kimi, hipertoniyanın inkişafında irsi xüsusiyyətlər təsirlidir. Ailədə ürək-damar xəstəlikləri və ya hipertoniyanın olması risk faktoru kimi qəbul edilir. Buna görə ailəvi meylliliyi olan şəxslərə müntəzəm aralıqlarla qan təzyiqlərini yoxlatmaları tövsiyə olunur.

Qan Təzyiqinin Yüksəlməsinin Qarşısını Almaq Üçün Nə Etmək Olar?

Hipertoniyanın qarşısını almaq və mövcud riski azaltmaq üçün sağlam qidalanmaya diqqət yetirmək, duzu azaltmaq, bol tərəvəz-meyvə və liflə zəngin qidalara üstünlük vermək, müntəzəm fiziki aktivliklə məşğul olmaq və çəkiyə nəzarət etmək böyük əhəmiyyət daşıyır. Bundan əlavə, alkoqol və siqaret kimi zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq, stressin idarə olunması ilə bağlı üsullardan istifadə etmək və müəyyən aralıqlarla tibbi müayinələrdən keçmək qan təzyiqini sağlam səviyyədə saxlamaq üçün təsirli yollardır.

Tez-tez Verilən Suallar

1. Hipertoniyanın ən geniş yayılmış səbəbi nədir?

Yüksək qan təzyiqinin əsas səbəblərindən biri həddindən artıq duz qəbulu və sağlam olmayan qidalanmadır. Piylənmə, fiziki hərəkətsizlik və ailədə hipertoniyanın olması da tez-tez rast gəlinən amillərdir.

2. Hipertoniyası olan şəxs nələrə diqqət etməlidir?

Qidalanmada duz və doymuş yağdan uzaq durmalı, müntəzəm fiziki aktivliklə məşğul olmalı, siqaret və alkoqol qəbul etməməli, stressi azaltmalı və müntəzəm olaraq qan təzyiqini ölçməlidir. Həkiminin təyin etdiyi dərmanları vaxtında qəbul etməsi də vacibdir.

3. Duz qəbulunun azaldılması qan təzyiqinə nə qədər təsir edir?

Duzun azaldılması adətən qan təzyiqinin enməsinə səbəb olur; bəzi tədqiqatlara görə bir neçə mmHg-lik azalma belə ümumi sağlamlığa müsbət təsir göstərə bilər.

4. Həddindən artıq çay və ya qəhvə içmək hipertoniyaya səbəb olurmu?

Həddindən artıq çay və qəhvə qəbulu, tərkibindəki kafein səbəbindən qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Müvafiq miqdarda qəbul adətən problem yaratmır.

5. Stress həqiqətən qan təzyiqini yüksəldirmi?

Bəli, stressli vəziyyətlər qan təzyiqinin sürətli yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Uzunmüddətli stress isə qalıcı damar dəyişikliklərinə səbəb ola bilər.

6. Hipertoniya genetikdirmi?

Ailədə hipertoniyanın olması xəstəliyə tutulma riskini artırır. Buna görə ailəvi meylliliyi olan şəxslər daha diqqətli olmalıdırlar.

7. Piylənmə və şəkərli diabet hipertoniyaya necə səbəb olur?

Piylənmə damar sərtliyinə və damar müqavimətinin artmasına səbəb olduğu halda, diabetdə böyrək funksiyaları pozula bilər. Hər ikisi də qan təzyiqinə nəzarəti çətinləşdirir.

8. Siqaret və alkoqol qəbulu qan təzyiqinə necə təsir edir?

Siqaret və alkoqol damar strukturlarında zədələnmə yaradaraq qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb olur. Uzun müddətdə ürək-damar xəstəlikləri riskini artırır.

9. Fiziki aktivliyin hipertoniyaya təsiri nədir?

Müntəzəm fiziki aktivlik damarların elastikliyini artıraraq qan təzyiqinin sağlam hədlərdə saxlanmasına kömək edir.

10. Yetərsiz su içmək qan təzyiqinə səbəb olurmu?

Bəli, bədənin su balansı pozulduqda natriumun tutulması artır; bu da qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb olur.

11. Hipertoniyada hansı mineralların əhəmiyyəti var?

Xüsusilə kalium, maqnezium və kalsiumla zəngin qidalanmaq qan təzyiqinin balansda saxlanmasını asanlaşdırır.

12. Hipertoniya heç bir əlamət olmadan da ola bilərmi?

Bəli, bir çox insan hipertoniyanı hiss etməyə bilər. Buna görə rutin qan təzyiqi ölçmələri vacibdir.

13. Hipertoniya daimi bir xəstəlikdirmi?

Bəzi şəxslərdə hipertoniyanın ömür boyu izlənməsi və müalicəsi lazım ola bilər; lakin həyat tərzi dəyişiklikləri ilə nəzarət altına almaq mümkündür.

14. Qan təzyiqi neçə olmalıdır?

Adətən böyüklər üçün yuxarı hədd 120/80 mm civə sütunu olaraq qəbul edilir. Lakin fərdi fərqliliklər nəzərə alınaraq həkim tövsiyəsi ilə qiymətləndirilməlidir.

15. Hipertoniya xəstəliyindən qorunmaq üçün müntəzəm həkim müayinəsi nə dərəcədə vacibdir?

Risk amili olan hər kəsin ildə ən azı bir dəfə həkim müayinəsindən keçməsi tövsiyə olunur.

Mənbələr

• Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). "Hipertoniya."

• Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzləri (CDC). "Yüksək qan təzyiqi."

• Amerika Ürək Assosiasiyası (AHA). "Qan təzyiqi göstəricilərini anlamaq."

• Avropa Hipertoniya Cəmiyyəti (ESH). "2018-ci il arterial hipertoniyanın idarə olunması üzrə təlimatlar."

• The New England Journal of Medicine. “Duz və ürək-damar xəstəlikləri.”

• Milli Sağlamlıq və Qayğı Keyfiyyəti İnstitutu (NICE). "Böyüklərdə hipertoniya: diaqnostika və idarəetmə."