Migren Haqqında Bilməli Olduqlarınız: Tərifi, Növləri, Əlamətləri və İdarəolunması
Migren Hansı Xüsusiyyətləri ilə Digər Baş Ağrılarından Fərqlənir?
Migren, həyatın istənilən dövründə başlaya bilən, adətən təkrarlanan və bəzən saatlarla, bəzən də günlərlə davam edən bir baş ağrısı növüdür. Ən çox işləyən yaşda olan şəxslərə təsir edir və dünyada funksional itkiyə səbəb olan xroniki xəstəliklər arasında ön sıralarda yer alır. Xüsusilə qadınlarda, kişilərlə müqayisədə daha tez-tez rast gəlinir; müxtəlif araşdırmalara görə qadınlarda təxminən hər beş nəfərdən birində, kişilərdə isə iyirmidə birində migren müşahidə olunur. Migren uşaqlıq dövründə başlaya bilsə də, adətən yeniyetməlikdə başlayır və tezliyi yaş artdıqca, xüsusilə menopozdan sonra azala bilər.
Migrenin Klinik Xüsusiyyətləri Nələrdir?
Migren, ömür boyu davam edə bilən və müxtəlif dövrlərdə alovlanan baş ağrısı tutmaları ilə müşayiət olunan nevroloji bir sindromdur. Tipik olaraq tutmalar zamanı yaranan baş ağrısı bir tərəfə lokalizə ola bilər, adətən orta və ya şiddətli, zonklayıcı xarakter daşıyır. Ağrıya çox vaxt ürəkbulanma, qusma, işığa və səsə qarşı həssaslıq kimi əlamətlər müşayiət edir. Bəzən xəstələr tutmalar arasında tamamilə ağrısız bir dövr keçirirlər.
Migrenin inkişafında genetik meyllilik mühüm rol oynayır. Ailə tarixçəsi olan şəxslərdə migren riski artır. Lakin yalnız genetik deyil, ətraf mühit amilləri də bu xəstəliyin yaranmasında təsirli olur. Migrenin tam irsi bir xəstəlik olmadığını, həm genetik, həm də ətraf mühit amillərinin təsirli olduğunu bilmək vacibdir.
Migrenin Əsas Növləri Hansılardır?
Migren, klinik müşahidədə əsasən iki qrupa ayrılır:
Aurasız Migren: Ən çox rast gəlinən formasıdır. Baş ağrısı tutması tipik olaraq 4-72 saat davam edir. Ağrı çox vaxt birtərəflidir və fiziki fəaliyyətlərlə şiddətlənə bilər. Tutmalara işığa və ya səsə həssaslıq müşayiət edə bilər.
Auralı Migren: Migren xəstələrinin təxminən 10%-ni təşkil edir. Baş ağrısının başlamasından qısa müddət əvvəl – adətən 1 saat qədər əvvəl – xəstədə keçici görmə pozuntuları (zizzaq xətlər, işıq çaxmaları, görmə sahəsində boşluqlar), qarışqa gəzmə hissi, zəiflik, başgicəllənmə və ya nitq pozuntuları kimi keçici nevroloji əlamətlər meydana çıxır. Auralı və aurasız tutmalar oxşar şiddətdə ola bilər.
Bunlardan başqa, daha nadir olmaqla xroniki migren (ayda ən azı 15 gün baş ağrısı və 8 gün migrenə xas tutma ilə xarakterizə olunan), mümkün migren kimi alt tiplər də təsvir edilmişdir.
Migren Niyə Yaranır? Tətikləyici Amillər Hansılardır?
Migrenin səbəblərini tam aydınlaşdırmaq mümkün olmasa da, xəstəliyin beyində damarlar və sinirlər arasındakı funksional dəyişikliklər nəticəsində meydana gəldiyi düşünülür. Migrenli şəxslərin mərkəzi sinir sistemi müəyyən qıcıqlandırıcılara daha həssasdır və müxtəlif daxili və ya xarici amillər tutmaların başlamasını asanlaşdıra bilər.
Genetik amillər migrenin yaranmasında rol oynayır; xüsusilə ailəsində migren olan şəxslərdə risk cəmiyyət ortalamasına görə daha yüksəkdir. Bununla yanaşı, stress, yuxu pozğunluğu, hormonal dəyişikliklər, hava və mövsüm dəyişiklikləri, bəzi qida və içkilər, ətraf mühit qoxuları və ya səsə məruz qalmaq kimi tətikləyici amillər fərdi olaraq migren tutmasını başlada bilər.
Migrenin Əlamətlərini Necə Anlamaq Olar?
Migren tipik olaraq, bir-birini izləyən dörd əsas dövrlə özünü göstərir:
1. Prodrom Dövrü:
Tutmadan əvvəlki saatlarda və ya bir gün əvvəl yüngül əsəbilik, əhval dəyişikliyi, istəksizlik, yuxu və iştahda dəyişikliklər, ense nahiyəsində gərginlik hissi kimi xəbərdaredici əlamətlər meydana çıxır.
2. Aura Dövrü:
Migrenli hər xəstədə olmasa da, bəzi şəxslərdə baş ağrısından əvvəl və ya onun başlaması ilə birlikdə keçici görmə, hiss və ya nevroloji pozuntular (məsələn, işıq çaxmaları, görmə sahəsində boşluqlar, keylik, qarışqa gəzmə hissi, hətta nitq çətinliyi) yaşana bilər. Aura əlamətləri adətən bir saatdan az davam edir.
3. Ağrı (Baş ağrısı) Dövrü:
Baş ağrısı adətən başın bir tərəfində, zonklayıcı və şiddətlidir; lakin bütün başı da əhatə edə bilər. Ağrıya çox vaxt ürəkbulanma, qusma, işıq, səs və hətta qoxuya həssaslıq müşayiət edir. Qaranlıq, sakit bir mühitdə yatmaq və ya dincəlmək çox vaxt rahatlaşdırıcıdır. Bu dövr saatlarla və ya bir neçə gün davam edə bilər.
4. Postdrom Dövrü:
Ağrının səngiməsindən sonra şəxslərdə bir neçə saat və ya gün davam edə bilən yorğunluq, halsızlıq, yüngül baş ağrısı və diqqət toplama problemləri yarana bilər.
Migreni Necə Ayırd Etmək və Diaqnozu Dəqiqləşdirmək Olar?
Migren diaqnozu, tipik əlamətlərin mövcudluğu ilə adətən klinik olaraq qoyulur. Xüsusilə tutmaların başlama yaşı, əlamətlərin xüsusiyyətləri və müşayiət edən şikayətlər soruşulur. Adətən görüntüləmə və ya laboratoriya testlərinə ehtiyac yoxdur; lakin fərqli bir səbəb ehtimalı varsa, əlavə müayinələr aparıla bilər. Diaqnozun qoyulmasında nevroloq mütəxəssisindən dəstək alınması tövsiyə olunur.
Migren Tutmalarını Tətikləyən Amillər Hansılardır?
Hər kəs üçün tətikləyicilər fərqli ola bilər, lakin ən çox rast gəlinənlər bunlardır:
Yemək buraxmaq və ya ac qalmaq
Düzensiz yuxu
Stress
Parlaq işıq, yüksək səs və ya güclü qoxulara məruz qalmaq
Alkoqol (xüsusilə qırmızı şərab)
Şokolad, işlənmiş ətlər, fermentləşdirilmiş pendirlər kimi bəzi qidalar
Hormonal dəyişikliklər (məsələn: aybaşı dövrü)
Hava dəyişikliyi, hava çirkliliyi
Siqaret və ikinci əl tüstü
Bu tətikləyicilərin tanınması və mümkün qədər onlardan uzaq durmaq tutmaların tezliyinin azaldılmasında mühüm addımdır.
Qidalanmanın Migrenə Təsiri Nədir?
Migren tutmaları ilə müəyyən qida maddələri arasında əlaqə olduğu məlumdur. Sosis, salam, kolbasa kimi nitrat tərkibli işlənmiş ətlər; şokolad; tiramin miqdarı yüksək pendirlər; bəzi aromalı içkilər və ya soyuq içkilər; qızardılmış yağlı qidalar baş ağrısının tətiklənməsinə səbəb ola bilər. Həmçinin qəhvə, çay və ya alkoqol miqdarı da tutma riskinə təsir edə bilər. Buna görə, fərdi olaraq hansı qidaların ağrını tətikləndirdiyini izləmək və zəruri tədbirlər görmək faydalı ola bilər.
Migrenin İdarə Olunmasında Hansı Müalicə Yöntəmlərinə Üstünlük Verilir?
Migrenin tam, qalıcı müalicəsi hələ tapılmasa da, tutmaların tezliyini və şiddətini azaltmağa, həyat keyfiyyətini artırmağa yönəlik bir çox təsirli üsullar mövcuddur. Müalicə yanaşması şəxsin müraciət tezliyinə, tutmanın şiddətinə və müşayiət edən digər sağlamlıq problemlərinə görə həkim tərəfindən fərdiləşdirilir.
Dərman Müalicəsi
Migren müalicəsində dərmanlar iki əsas qrupa bölünür:
Aku tuta müalicəsi: Ani başlayan baş ağrısı və müşayiət edən əlamətləri yüngülləşdirmək məqsədilə istifadə olunur. Sadə ağrıkəsicilər, qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, triptanlar və uyğun xəstələrdə bəzi migrenə xas müalicə seçimləri həkim tövsiyəsi ilə başlana bilər.
Profilaktik (qarşısının alınması) müalicə: Ayda iki və ya daha çox migren tutması yaşayan, tutmaları uzun davam edən və ya gündəlik həyatı ciddi şəkildə təsir edən xəstələrdə tətbiq olunur. Beta-blokerlər, antidepresantlar, antiepileptiklər, kalsium kanal blokerləri və botulinum toksini tip A bu qrupda istifadə olunan dərmanlardandır. Müalicə müntəzəm və nəzarətli şəkildə davam etdirilməlidir.
Hər iki qrupda da, dərmanların həkim nəzarətində və müəyyən edilmiş dozada istifadə olunması vacibdir. Həmçinin, ürəkbulanma və ya qusma nəzərəçarpacaq dərəcədədirsə, həkiminiz tərəfindən antiemetik preparatlar da tövsiyə oluna bilər.
Dərmansız İdarəetmə və Həyat Tərzi Dəyişiklikləri
Migren xəstələrində həyat tərzində ediləcək dəyişikliklər tutmaların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır:
Müntəzəm və keyfiyyətli yuxu vərdişi
Tarazlı və sağlam qidalanma
Stressin idarə olunması, rahatlama və nəfəs texnikaları
Müntəzəm fiziki aktivlik və idman
Tətikləyici amilləri müəyyənləşdirmək və onlardan mümkün qədər uzaq durmaq
Bundan əlavə, maqnezium, B2 vitamini, koenzim Q10 kimi bəzi əlavə məhsulların migrenin idarə olunmasında faydalı ola biləcəyini irəli sürən tədqiqatlar mövcuddur. Lakin bu məhsullar hər bir fərd üçün təsirli olmaya bilər və mütləq mütəxəssis tövsiyəsi ilə istifadə olunmalıdır. Bitki mənşəli məhsullar və ya dəstək əlavələri seçilərkən mümkün yan təsirlər nəzərə alınmalı, qaraciyər və digər orqanların sağlamlığı qorunmalıdır.
Migren Tutmalarının Qarşısının Alınmasında Nələrə Diqqət Edilməlidir?
Tutmaların azalması üçün aşağıdakı tövsiyələrə diqqət edə bilərsiniz:
Uzun müddət ac qalmaqdan çəkinin və yeməklərinizi buraxmamağa çalışın.
Yuxu rejiminizi qoruyun, həddindən artıq və ya az yuxudan uzaq durun.
Stressdən uzaq durmaq üçün rahatlama, yoqa və ya nəfəs məşqlərinə vaxt ayırın.
Havanın dəyişməsi, lodos, qıcıqlandırıcı qoxular və ya güclü işıq kimi ətraf mühit amillərindən mümkün qədər uzaq durun.
Şübhələndiyiniz qidaların qeydini apararaq özünüzə məxsus tetikleyici siyahısı yaradın.
Alkoqol və siqaret istifadəsini məhdudlaşdırın və tütün tüstüsündən uzaq durmağa çalışın.
Miqrenlə Mübarizə və Mütəxəssis Dəstəyinin Əhəmiyyəti
Unutmayın ki, miqren müalicə edilmədikdə və ya düzgün idarə olunmadıqda həyat keyfiyyətində ciddi azalmaya səbəb ola bilər. Əlamətləriniz tezləşdikdə və ya gündəlik həyatınızı çətinləşdirdikdə nevroloq mütəxəssisə müraciət etmək ən düzgün yanaşmadır. Mütəxəssis qiymətləndirməsi ilə miqrenə xüsusi fərdiləşdirilmiş müalicə və tövsiyələrdən faydalana bilərsiniz.
Tez-tez Verilən Suallar
1. Miqren müalicə oluna bilərmi?
Miqren tamamilə aradan qaldırıla bilən bir xəstəlik olmasa da, uyğun müalicə və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə tutmaların tezliyi və şiddəti əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər. Pasiyentlərin əhəmiyyətli bir hissəsi mütəxəssis tövsiyələri ilə rahatlıq tapa bilər.
2. Miqrenin beyin şişi ilə əlaqəsi varmı?
Xeyr, miqren baş ağrıları adətən beyin şişləri ilə əlaqəli deyil. Lakin baş ağrınızda qəfil dəyişikliklər, yeni başlayan güclü ağrı, nevroloji simptomlar və ya fərqli şikayətlər varsa, mütləq həkimə müraciət edilməlidir.
3. Auralı miqren daha təhlükəlidirmi?
Auralı miqren, aurasız miqrendən adətən daha təhlükəli deyil. Lakin, aura zamanı nadir hallarda müvəqqəti görmə itkisi və ya nitq pozuntusu kimi hallar yaşana bilər. Həkim nəzarəti vacibdir.
4. Uşaqlarda da miqren ola bilərmi?
Bəli, miqren uşaqlıq dövründə də başlaya bilər. Lakin şikayətlər bəzən fərqli ola bilər və uşaqlarda diaqnoz qoymaq daha çətin ola bilər. Uşaqlarda miqren şübhəsi varsa, mütləq mütəxəssis qiymətləndirməsi lazımdır.
5. Miqren tutmalarını nələr tetikleyir?
Stress, yuxu pozğunluğu, yemək vaxtını ötürmək, müəyyən qida və içkilər, hormon dəyişiklikləri, həddindən artıq parlaq işıq, ətraf qoxu və səslər, hava dəyişiklikləri əsas tanınmış tetikleyicilərdir.
6. Miqren üçün hansı qidalardan uzaq durulmalıdır?
Emal olunmuş ət məhsulları, fermentləşdirilmiş pendirlər, şokolad, bəzi alkoqol növləri, yağlı və qızardılmış qidalar, nitrat və ya tiramin tərkibi yüksək olan məhsullardan uzaq durmaq tövsiyə oluna bilər.
7. Miqrenin qalıcı zərəri varmı?
Miqren uzunmüddətli ciddi orqan zədələnməsinə səbəb olmur; lakin müalicə olunmazsa həyat keyfiyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə azalda bilər.
8. Dərmanlarımı daim istifadə etməliyəm?
Həkiminizin tövsiyə etdiyi dərmanları, təyin olunan dozada və müddətdə istifadə etməlisiniz. Qəfil dəyişikliklərdən çəkinin və dərmanı dayandırmazdan əvvəl mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.
9. Əlavə məhsullar miqrenə yaxşı təsir edirmi?
Maqnezium, B2 vitamini, koenzim Q10 kimi bəzi əlavələrin faydalı ola biləcəyinə dair məlumatlar var, lakin mütləq həkiminizlə məsləhətləşərək istifadə edilməlidir.
10. Nə zaman həkimə müraciət etməliyəm?
Baş ağrınızda qəfil və güclü dəyişikliklər, şüur itkisi, qusma, ikili görmə, yerimə çətinliyi və ya tarazlıq pozuntusu kimi yeni əlamətlər əlavə olunarsa, bir tibb müəssisəsinə müraciət etməlisiniz.
11. Fiziki məşq miqrenə yaxşı təsir edirmi?
Müntəzəm yüngül fiziki məşq ümumi sağlamlıq üçün olduğu kimi miqrenin idarə olunmasında da faydalı ola bilər. Lakin ağır məşqlər bəzən tutmaları tetikleyə biləcəyindən, məşq rejiminizi həkiminizlə məsləhətləşərək müəyyən edin.
Mənbələr
World Health Organization (WHO) — Headache disorders: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/headache-disorders
International Headache Society (IHS) — The International Classification of Headache Disorders
American Migraine Foundation — Migraine Overview
American Academy of Neurology — Migraine Guidelines
Silberstein SD, et al. "Migraine prevention." The Lancet, 2017.
The Global Burden of Disease Study, The Lancet, 2017.