Baş Gicəllənməsi: Səbəbləri, Yanaşmalar və Diqqət Edilməli Məqamlar

Başgicəllənməsi; insanın ətrafını hərəkətdə hiss etməsi və ya özünün fırlanırmış kimi qəbul etməsi, tarazlıq itkisi, halsızlıq və ayağa qalxmaqda çətinlik kimi şikayətlərə səbəb olan geniş yayılmış bir narahatlıqdır. Bu vəziyyət bir çox səbəbdən yarana biləcəyi üçün, effektiv müalicə üçün ilk növbədə əsas səbəbin dəqiq müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Çünki yalnız simptomları aradan qaldırmaq, problemin təkrarlanmasının qarşısını ala bilməz.

Başgicəllənməsinə Hansı Faktorlar Səbəb Ola bilər?

Şiddətli və ya təkrarlanan başgicəllənmələri insanın gündəlik həyatını və təhlükəsizliyini əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər. Başgicəllənməsi, adətən sürətli hərəkət etmək, ani mövqe dəyişiklikləri etmək və ya ağır fiziki məşqdən sonra meydana çıxa bilər. Çox vaxt insanlar başgicəllənməsinin hansı şəraitdə baş verdiyini özləri anlaya bilirlər; lakin bəzi hallarda əsas səbəb yalnız tibbi qiymətləndirmə ilə müəyyən edilə bilər.

Başlıca başgicəllənməsi səbəbləri bunlardır:

Vertiqo

Vertiqo, insanda ətrafın hərəkət etdiyi, əşyaların əyilib-büküldüyü illüziyasına səbəb olur. Bu vəziyyət adətən daxili qulaqda yerləşən, tarazlığı təmin edən strukturların təsirlənməsi nəticəsində yaranır.

• Xoşxassəli Paroksismal Pozisional Vertiqo (BPPV): Daxili qulaqda tarazlıq kanallarında kalsium karbonat dənəciklərinin toplanması ilə yaranır. Bu kanallar bədənin mövqeyi barədə beyinə məlumat ötürür və tıxanıqlıq olduqda siqnallar pozulur. Nəticədə beyin yanlış mövqe qavrayışı yaradır.

• Menyer Xəstəliyi: Adətən daxili qulaqda maye toplanması ilə əlaqəli olan bu xəstəlik, qəfil vertiqo tutmaları ilə yanaşı qulaqda cingiltı və eşitmə itkisi ilə də xarakterizə olunur.

• Labirintit: Xüsusilə virus infeksiyalarından sonra meydana çıxan və daxili qulağın iltihabı ilə müşayiət olunan bu vəziyyət başgicəllənməsinə və bəzən qalıcı eşitmə zədələnməsinə səbəb ola bilər.

• Vestibulyar Neyrit: Daxili qulağın beyinə məlumat daşıyan vestibulokoxlear sinirinin iltihabıdır. Qəfil başlayan şiddətli vertiqo, tarazlıq itkisi və ürəkbulanma kimi əlamətlər müşahidə oluna bilər.

Hərəkət Xəstəliyi (Nəqliyyat Tutulması)

Təyyarə, avtobus və ya gəmi kimi nəqliyyat vasitələrində bədənə ötürülən təkrarlanan hərəkətlər; tarazlıq mərkəzlərinə təsir edərək başgicəllənməsi, ürəkbulanma və qusmaya səbəb ola bilər. Xüsusilə Hamiləlik və bəzi dərmanların istifadəsi hərəkət həssaslığını artıra bilər. Əksər insanlarda nəqliyyat vasitəsindən endikdən sonra şikayətlər sürətlə azalır.

Miqren

Miqren tutmaları, baş ağrısı ilə yanaşı başgicəllənməsi ilə də müşayiət oluna bilən nevroloji bir vəziyyətdir. Xüsusilə miqren aurası zamanı başgicəllənməsi, görmə və danışıqda dəyişikliklər kimi əlamətlər müşahidə oluna bilər. Miqrenli şəxslər adətən tutmaların nə vaxt başlayacağına dair bəzi xəbərdaredici əlamətləri hiss edə bilirlər.

Təzyiqin Aşağı Düşməsi (Hipotoniya)

Ani mövqe dəyişməsi və ya kifayət qədər maye qəbul edilməməsi təzyiqin sürətlə düşməsinə səbəb ola bilər və bu vəziyyət başgicəllənməsi ilə nəticələnə bilər. Diuretiklər, beta-blokerlər, antidepresantlar kimi bəzi dərmanlar da qan təzyiqini həddindən artıq azalda bilər. Bundan əlavə, hamiləlik, ağır qan itkisi, maye itkisi və ya şiddətli allergik reaksiyalar da təzyiqin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.

Kardiovaskulyar Problemlər

Ürək ritmində pozğunluqlar, ürək çatışmazlığı və ya damar tıxanıqlığı, beyinə gedən qan axınının azalmasına səbəb olaraq başgicəllənməsinə yol aça bilər. Bu halda yanaşı olaraq döş ağrısı, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, ödem kimi digər əlamətlər də ola bilər.

Dəmir Çatışmazlığı Anemiyası

Qanda dəmir səviyyəsinin azalması, hemoglobin istehsalını azaldaraq oksigen daşınmasını pozur. Yorğunluq, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, solğunluq və başgicəllənməsi kimi şikayətlər meydana çıxa bilər. Qidalanma dəstəyi və lazım gəldikdə dərman və ya qan köçürülməsi ilə müalicə olunur.

Aşağı Qan Şəkəri (Hipoglisemiya)

Yemək buraxmaq, həddindən artıq spirt qəbulu, insulin və ya bəzi dərmanların təsiri ilə qan şəkəri düşə bilər. Hipoglisemiyaya bağlı başgicəllənməsi adətən qəfil inkişaf edir; aclıq, halsızlıq, tərləmə kimi əlamətlər də müşayiət edir.

Autoimmun Daxili Qulaq Xəstəliyi

İmmunitet sisteminin səhvən daxili qulaq toxumalarını hədəf alması ilə inkişaf edir. Qulaq cingiltısı, eşitmə itkisi və başgicəllənməsi tez-tez rast gəlinən əlamətlərdir.

Stres və Anksiyete

Xroniki stres dövrlərində və ya anksiyete tutmaları zamanı bədənin ifraz etdiyi hormonlar; qan damarlarını daralda bilər, ürək sürətini artıra bilər və bunun nəticəsində başgicəllənməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, yuxu pozğunluqları, tərləmə, əzələ gərginliyi, mədə şikayətləri də müşayiət edə bilər.

Başgicəllənməsində Təcili Əlamətlərə Diqqət

Bəzi hallarda başgicəllənməsi, altında yatan ciddi bir xəstəliyin xəbərçisi ola bilər. Aşağıdakı şikayətlərdən biri və ya bir neçəsinin başgicəllənməsinə müşayiət etdiyi halda dərhal tibbi yardım alınmalıdır:

• Qəfil görmə itkisi və ya ikili görmə,

• Şiddətli baş ağrısı,

• Qol və ya ayaqlarda zəiflik və ya keyimə,

• Döşdə ağrı,

• Şüur bulanıqlığı və ya itkisi,

• Yüksək hərarət,

• Nəzarətsiz qusma.

Başgicəllənməsinin Səbəblərini Anlamaq: Hansı Şəraitdə Ortaya Çıxır?

Başgicəllənməsinin altında bəzən nisbətən sadə, bəzən isə daha mürəkkəb tibbi səbəblər ola bilər. Daxili qulaq xəstəlikləri, miqren, stres, anemiya, təzyiqin aşağı düşməsi, qanda şəkər səviyyəsinin dalğalanmaları, bəzi nevroloji və ya kardiovaskulyar problemlər tipik səbəblər sırasındadır. Bundan əlavə, müxtəlif dərmanların yan təsirləri də başgicəllənməsinə səbəb ola bilər.

Başgicəllənməsini Yüngülləşdirmək Üçün Nələr Etmək Olar?

Başgicəllənməsinin idarə olunmasında əsas yanaşma, əsas səbəbin müəyyən edilməsi və ona uyğun müalicənin tətbiq olunmasıdır. Xüsusilə şikayət şiddətlidirsə və ya təkrarlanırsa mütləq həkim qiymətləndirməsi vacibdir. Evdə görülə biləcək bəzi tədbirlər bunlardır:

• Su qəbulunu artıraraq bədəni susuz qoymayın.

• Mövqe dəyişərkən yavaş hərəkət edin.

• Başınızı sabit saxlayaraq bir nöqtəyə fokuslanın və lazım olduqda gözlərinizi bağlayın.

• Tarazlı qidalanın və yemək buraxmamağa diqqət edin.

• Həddindən artıq duz qəbulundan çəkinin.

• Stresi azaltmağa çalışın.

• Lazım gəldikdə səhiyyə mütəxəssisinin tövsiyəsi ilə dərman istifadə edin.

Tez-tez Təkrarlanan və Keçməyən Başgicəllənməsində Nələr Etmək Lazımdır?

Daimi və ya təkrarlanan başgicəllənməsi, bəzən altında yatan daha ciddi bir tibbi problemin göstəricisi ola bilər. Daxili qulaq pozğunluqları, sinir sistemi xəstəlikləri, miqren və ya metabolik pozğunluqlar bu cür uzunmüddətli hallarda araşdırılmalıdır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq tibbi dəstək almaq lazımdır.

Yatarkən və ya Mövqe Dəyişərkən Ortaya Çıxan Başgicəllənmələri

Yatarkən yaşanan başgicəllənməsinin ən çox rast gəlinən səbəbi Benign Paroksismal Pozisional Vertiqo (BPPV) adlanan, daxili qulaqda tarazlıq kristallarının yer dəyişməsi ilə bağlı vəziyyətdir. Bu tip başgicəllənmələri adətən baş hərəkətləri ilə tetiklenir. Lakin, labirintit və ya vestibulyar neyrit kimi infeksiyalar, aşağı təzyiq, qanazlığı (anemiya), susuzluq və ya stres və anksiyete də oxşar şikayətlərə səbəb ola bilər. Nadir hallarda, miqren və ya ciddi nevroloji və ürək-damar xəstəlikləri də yatarkən başgicəllənməsinə səbəb ola bilər.

Uşaqlarda Başgicəllənməsi: Nələrə Diqqət Edilməlidir?

Uşaqlarda başgicəllənməsi; daxili qulaq infeksiyaları, miqren, sürətli böyümə dövrləri, tarazlıq pozğunluqları və bəzən sinusit kimi problemlərdən qaynaqlana bilər. Nadir hallarda bəzi nevroloji vəziyyətlər bu şikayətə səbəb ola bilər. Buna görə uşaqlarda başgicəllənməsinin səbəbi barədə dəqiq qiymətləndirmə üçün mütləq tibbi müayinə tövsiyə olunur.

Hamiləlikdə Başgicəllənməsi Niyə Görülür və Necə Qarşısı Alınır?

Hamiləlik zamanı bədəndə baş verən hormonal dəyişikliklər, artan qan həcmi və ya aşağı qan şəkəri kimi faktorlar başgicəllənməsinin meydana çıxmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə progesteron hormonunun artması da buna töhfə verir. Hamilə qadınlarda başgicəllənməsi yaşandıqda istirahət etmək, maye qəbulunu artırmaq və ayağa yavaşca qalxmaq kömək edə bilər. Lakin uzun sürən və ya başgicəllənməsinə başqa şikayətlərin müşayiət etdiyi hallarda həkimə müraciət olunmalıdır.

Hansı Mütəxəssislərə Müraciət Etmək Lazımdır?

Kəsməyən, şiddətli və ya dəqiq səbəbi bilinməyən başgicəllənməsində ilk növbədə bir Qulaq Burun Boğaz (QBB), nevroloji və ya daxili xəstəliklər həkiminə müraciət etmək lazımdır. Əlavə müayinələr bəzən multidissiplinar komandalar tərəfindən aparılır.

Tez-tez Verilən Suallar

1. Başgicəllənməsi ilə birlikdə təcili müraciət tələb edən əlamətlər hansılardır?

Əgər başgicəllənməsinə qəfil görmə itkisi, şiddətli baş ağrısı, danışıq və ya şüur pozğunluğu, qol-ayaqlarda keyimə, döş ağrısı, yüksək hərarət və ya qusma müşayiət edirsə, dərhal tibb müəssisəsinə müraciət etmək lazımdır.

2. Başgicəllənmənin ən geniş yayılmış səbəbləri hansılardır?

Ən çox rast gəlinən səbəblər arasında daxili qulaq xəstəlikləri (vertiqo), təzyiq dəyişiklikləri, miqren, qanazlığı, stress və bəzi dərmanların yan təsirləri yer alır.

3. Başgicəllənməni dərhal aradan qaldırmaq üçün evdə nə etmək olar?

Təhlükəsiz bir yerə oturub başınızı sabit saxlamaq, mümkün olduqda gözlərinizi yummaq və dərindən nəfəs almaq kömək edə bilər. Lakin əlamətlər güclüdürsə və ya təkrarlanırsa, mütləq mütəxəssisə müraciət edin.

4. Hansı xəstəliklər başgicəllənməyə səbəb olur?

Daxili qulaq xəstəlikləri, ürək-damar və nevroloji pozuntular, şəkərli diabet, qanazlığı (anemiya), miqren, qalxanabənzər vəzi pozuntuları və psixoloji problemlər başgicəllənmənin səbəbi ola bilər.

5. Başgicəllənmənin müalicəsi necə planlaşdırılır?

Müalicənin əsasını altda yatan səbəbin müəyyənləşdirilməsi və ona uyğun planın hazırlanması təşkil edir. Zəruri hallarda dərman müalicəsi, fizioterapiya, qidalanma rejiminin tənzimlənməsi və ya həyat tərzi dəyişiklikləri tətbiq oluna bilər.

6. Uşaqlarda başgicəllənmə təhlükəlidirmi?

Uşaqlarda başgicəllənmənin əksər səbəbləri sadə və keçici olsa da, xüsusilə təkrarlayan və ya digər əlamətlərlə müşayiət olunan başgicəllənmələr üçün mütləq həkimə müraciət edilməlidir.

7. Hamiləlikdə başgicəllənməyə yaxşı təsir edən üsullar hansılardır?

Maye qəbulunu artırmaq, tez-tez, lakin az-az yemək, yavaş hərəkət etmək və kifayət qədər dincəlmək tövsiyə olunur. Güclü və ya uzun sürən başgicəllənmələrdə həkim nəzarəti vacibdir.

8. Hansı dərmanlar başgicəllənməyə səbəb ola bilər?

Bəzi təzyiq dərmanları, antidepresantlar, diuretiklər və bəzi antibiotiklər başgicəllənməyə səbəb ola bilər. İstifadə etdiyiniz dərmanlardan şübhələnirsinizsə, həkiminizə müraciət edin.

9. Başgicəllənmə ilə huşunu itirmək eyni şeydirmi?

Başgicəllənmə hər zaman huşunu itirməyə səbəb olmur. Lakin başgicəllənməyə güclü halsızlıq, şüur itkisi və ya yıxılma əlavə olunarsa, altda ciddi bir səbəb ola biləcəyi üçün tez bir zamanda tibbi qiymətləndirmə tövsiyə olunur.

10. Başgicəllənmə ilə vertiqo arasında fərq varmı?

Bəli. Başgicəllənmə, ümumi bir sərxoşluq və tarazlıq pozuntusu hissini ifadə edir. Vertiqo isə xüsusilə ətrafın və ya şəxsin döndüyü hissinin üstünlük təşkil etdiyi xüsusi bir başgicəllənmə növüdür.

11. Başgicəllənmə psixoloji ola bilərmi?

Bəli, uzunmüddətli və güclü stress və ya narahatlıq, başgicəllənmənin psixoloji səbəblər arasında yer almasına səbəb ola bilər.

12. Başgicəllənmənin qarşısını almaq üçün nələrə diqqət etmək lazımdır?

Kifayət qədər maye qəbul etmək, müntəzəm və balanslı qidalanmaq, qəfil baş hərəkətlərindən çəkinmək, stressin idarə olunmasına diqqət yetirmək və xroniki xəstəlikləri nəzarətdə saxlamaq faydalı olar.

Mənbələr

• Dünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO), Vestibulyar Pozuntular: https://www.who.int/

• ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzləri (CDC), Başgicəllənmə və Vertiqo: https://www.cdc.gov/

• Amerika Otolarinqologiya–Baş və Boyun Cərrahiyyəsi Akademiyası (AAO-HNS), Yaxşı Xassəli Paroksizmal Pozisional Vertiqo üzrə Klinik Təlimat.

• Amerika Ürək Assosiasiyası (AHA), Başgicəllənmə, Vertiqo və Tarazsızlıq.

• Mayo Clinic, Başgicəllənmə: Səbəblər və Qarşısının Alınması.

• Neurology (Hakimli jurnal), Vertiqo və başgicəllənmə: praktik təlimat yeniləməsi.