Bədəndə Qaşınma: Səbəbləri, Əlamətləri və İdarəetmə Yolları
Qaşınma Nədir?
Qaşınma, tibbi olaraq "pruritus" adlandırılan və bədənin istənilən hissəsində və ya bütövlükdə meydana çıxa bilən geniş yayılmış bir şikayətdir. Çox vaxt yüngül və keçici olsa da, bəzi hallarda gündəlik həyatı mənfi təsir edə biləcək qədər şiddətli və davamlı ola bilər. Adətən dəri ilə bağlı bir problem kimi qəbul edilsə də, bir çox fərqli xəstəlik və ya vəziyyətin əlaməti olaraq da ortaya çıxa bilər. Buna görə də qaşınmanın xüsusiyyətlərini anlamaq və düzgün idarəetmə planı hazırlamaq üçün mütəxəssis dəstəyi almaq son dərəcə vacibdir.
Qaşınma Hissi Nədir? Necə Fərq Edilir?
Qaşınma, insanın dərisində narahatlıq, yanma və ya batma şəklində özünü göstərə bilən bir hiss yaradır. Bəzən ağrı qədər narahatedici ola bilər və insanın həyat keyfiyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə azalda bilər. Davamlı qaşınma, yuxu problemlərindən dəri zədələnmələrinə, sosial geriçəkilmədən psixoloji narahatlıqlara qədər müxtəlif mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Qaşınmaya müşayiət edən dəridə qabarmalar, qızartı və ya səpgilər kimi əlamətlər, altda yatan səbəb barədə ipucları verə bilər.
Qaşınmanın Mümkün Səbəbləri Nələrdir?
Qaşınmanın səbəbləri olduqca geniş bir spektri əhatə edir. Ən çox rast gəlinən hallar arasında dəri xəstəlikləri, allergik reaksiyalar, parazit infeksiyaları, göbələk infeksiyaları, hormon balanssızlıqları, böyrək və ya qaraciyər xəstəlikləri, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, stress və psixoloji amillər yer alır. Bundan əlavə bəzi dərmanların yan təsirləri, qanazlığı, sistemik xəstəliklər (məsələn, şəkərli diabet, qan xəstəlikləri, bəzi xərçəng növləri) və ətraf mühit amilləri də qaşınmaya səbəb ola bilər.
Dəri Xəstəlikləri və Qaşınmanın Əlaqəsi
Qaşınma ən çox dəri xəstəliklərinin bir əlaməti kimi müşahidə olunur. Quruluq, ekzema (dermatit), ürtiker (qoturluq), göbələk infeksiyaları və parazitar infestasiya (məsələn, uyuz) dəridə güclü qaşınmanın tipik səbəblərindəndir.
Dəri Quruluğu (Kserozis): Qabıqlaşma, çatlama ilə birlikdə adətən əl, qol və ayaqlarda müşahidə olunur. Soyuq və ya quru iqlim, tez-tez isti su ilə yuyunmaq və kifayət qədər maye qəbul etməmək dəri quruluğunu artırır.
Ekzema: Qaşınma, qızartı və bəzən su toplayan lezyonlarla müşayiət olunan xroniki dəri xəstəliyidir.
Uyuz: Sarcoptes scabiei adlı gənənin səbəb olduğu, xüsusilə gecələr artan güclü qaşınma ilə özünü göstərən, yoluxucu bir infestasiyadır.
Ürtiker: Dəridə qəfil başlayan qabarmalar və qızartılarla müşayiət olunan, qısa müddətdə keçə bilən, lakin çox qaşınan səpgilərlə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir.
Daxili Orqan Xəstəliklərinin Qaşınma ilə Əlaqəsi
Qaşınma yalnız dəri problemləri ilə bağlı deyil; böyrək, qaraciyər, qalxanabənzər vəzi, qan və digər daxili orqan xəstəliklərində də meydana çıxa bilər.
Böyrək Xəstəlikləri: Böyrək funksiyasının pozulmasında (xüsusilə xroniki böyrək çatışmazlığında) dəridə yayılmış qaşınma inkişaf edə bilər.
Qaraciyər Xəstəlikləri: Sarılıq, sirroz və öd yollarının tıxanması, dəridə və gözlərdə saralma ilə birlikdə qaşınmaya səbəb ola bilər.
Qalxanabənzər Vəzi Pozğunluqları: Həm qalxanabənzər vəzinin az işləməsi (hipotiroidizm), həm də çox işləməsi (hipertiroidizm) qaşınmaya səbəb ola bilər. Xüsusilə qalxanabənzər vəzi ilə birlikdə ürəkdöyünmə, çəki dəyişiklikləri və saç tökülməsi kimi əlamətlər də ola bilər.
Şəkərli Diabet və Qan Xəstəlikləri: Şəkərli diabet xəstələrində və bəzi qan xəstəlikləri olan şəxslərdə yayılmış və ya lokal qaşınma meydana çıxa bilər.
Qaşınma Əlamətləri və Diqqət Edilməli Hallar
Qaşınmanın şiddəti, müddəti, meydana çıxdığı zaman (məsələn, gecə artan qaşınma) və müşayiət edən digər əlamətlər qiymətləndirmədə əhəmiyyətlidir. Gözlərdə, dəridə saralma və ya qızartı, izah olunmayan çəki itkisi, ürəkdöyünmə, halsızlıq, qabarmalar və ya qızartılar kimi əlavə tapıntılar altda yatan xəstəlikləri düşündürə bilər.
Sinir Mənşəli (Neyrogen) və Psixogen Qaşınma
Bəzi hallarda qaşınmanın səbəbi sinir sistemi ilə bağlı ola bilər. Xüsusilə müəyyən bir nahiyədə müşahidə olunan, yanma və ya qıcıqlanma hissi ilə birgə, tez-tez stress və narahatlıqla tetiklenen qaşınmalar psixoloji və ya neyrogen qaşınma çərçivəsində qiymətləndirilir. Yuxu problemləri də tez-tez rast gəlinir.
Qaşınmada Diaqnoz Necə Qoyulur?
Qaşınmanın səbəbini anlamaq üçün ilk addım, şikayətlərin ətraflı şəkildə sorğulanması və fiziki müayinənin aparılmasıdır. Zəruri hallarda aşağıdakı testlər istənilə bilər:
Ümumi qan analizi (hematoloji xəstəliklər üçün)
Dəmir, vitamin səviyyələri
Qaraciyər, böyrək və qalxanabənzər vəzi funksional testləri
Allergiya testləri (xüsusilə allergik vəziyyət şübhəsi varsa)
Ürək rentgeni (xüsusilə müşayiət edən limfa düyünü böyüməsi, izah olunmayan qaşınma kimi hallarda)
Zəruri digər laborator və görüntüləmə müayinələri
Qaşınma ilə müraciət edən hər kəsin əvvəlcə həkimə müraciət etməsi tövsiyə olunur. Səbəbə uyğun diaqnoz qoymaq bəzən vaxt ala biləcəyi üçün səbirli olmaq və tövsiyələri diqqətlə izləmək faydalı olacaqdır.
Qaşınma Necə İdarə Olunur və Müalicə Edilir?
Qaşınmanın müalicəsində ən vacib addım, altda yatan və qaşınmaya səbəb olan vəziyyəti müəyyən etməkdir. Müalicənin uğuru, səbəbin düzgün müəyyənləşdirilməsi və aradan qaldırılması ilə birbaşa əlaqəlidir. Ümumi yanaşmalar aşağıdakı kimidir:
Allergik Qaşınma: Səbəb allergiyadırsa, həkimin tövsiyə etdiyi antihistamin preparatları və lazım olduqda qaşınan nahiyəyə tətbiq olunan kremlər (topikal preparatlar) istifadə oluna bilər.
Dəri Xəstəliklərinə Yönəlik Yanaşmalar: Dərini qoruyucu və nəmləndirici məhsulların müntəzəm istifadəsi, uyğun sabun və kosmetik vasitələrin seçilməsi, təbii və rahat geyimlər geyinmək vacib tədbirlərdir.
Kortikosteroid və ya Digər Medikal Kremlər/Mazlar: Dəri xəstəliklərində həkimin tövsiyəsi ilə istifadə oluna biləcək dərmanlar; yan təsirlərə görə diqqətli olmaq lazımdır.
Sistemik Müalicələr: Bəzi hallarda antidepresantlar və ya digər sistemik dərmanlar istifadə oluna bilər.
Fototerapiya (İşıq Müalicəsi): Xüsusilə xroniki qaşınmalarda dermatoloqun tövsiyəsi ilə tətbiq oluna bilər.
Psixogen Qaşınma: Stressin idarə olunması, psixoloji dəstək və lazım gəldikdə psixiatriya müalicəsi vacibdir.
Evdə Görülə Biləcək Sadə Tədbirlər
Qaşınmanı artıran maddələrdən və qıcıqlandırıcı parçalardan uzaq durmaq,
Zərif, qoxusuz və hipoallergen nəmləndiricilərdən istifadə etmək,
Həddindən artıq isti su ilə vanna qəbul etməkdən çəkinmək, ilıq duş almaq,
Tez-tez dərini qaşımaqdan çəkinmək, dırnaqları qısa saxlamaq və lazım gəldikdə gecələr əlcək istifadə etmək,
Mühitin rütubət balansını qorumaq (buxar aparatı istifadə etmək faydalı ola bilər),
Yüngül və sərin saxlayan geyimlərə üstünlük vermək,
Stressi idarə etmək üçün meditasiya, yoqa, məsləhət kimi üsullardan faydalanmaq,
Yuxu gigiyenasına diqqət yetirmək.
Qaşınmanın Uzunmüddətli Nəticələri və Fəsadlar
Şiddətli və ya uzun müddət davam edən qaşınmalar (adətən altı həftədən çox davam edənlər), həyat keyfiyyətində nəzərəçarpacaq pozuntulara səbəb ola bilər. Davamlı qaşımaq, dəridə zədələnmələrə, infeksiyaya və çapıq (skar) yaranmasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə yuxu pozuntuları və stress gündəlik həyatı mənfi təsir edə bilər.
Mütəxəssis Dəstəyinin Əhəmiyyəti
Qaşınma bəzən ciddi qəbul edilməyən bir problem kimi görünsə də, bəzən ciddi xəstəliklərin ilk əlaməti ola bilər. Buna görə xüsusilə uzun müddətli, yayılmış və ya başqa əlamətlərlə müşayiət olunan qaşınmalarda həkimə müraciət etmək böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Tez-tez Verilən Suallar
1. Bədəndəki qaşınma üçün evdə nələr etmək olar?
Evdə qaşınmanı yüngülləşdirmək məqsədilə dərini nəmli saxlamaq, həddindən artıq isti duşlardan çəkinmək, qoxusuz və kimyəvi tərkibli olmayan nəmləndiricilərdən istifadə etmək, stressi idarə etmək və qıcıqlandırıcı geyimlərdən uzaq durmaq faydalı ola bilər. Lakin əlamətlər keçmirsə, mütləq həkimə müraciət edilməlidir.
2. Qaşınma hansı xəstəliklərin əlaməti ola bilər?
Qaşınma; dəri xəstəlikləri, allergik reaksiyalar, böyrək və qaraciyər xəstəlikləri, qalxanabənzər vəzi pozğunluqları, şəkərli diabet, qan xəstəlikləri, bəzi xərçəng növləri kimi geniş bir xəstəlik spektrinin əlaməti ola bilər.
3. Gecə meydana gələn qaşınmanın səbəbləri nələrdir?
Gecə artan qaşınma; uyuz, ekzema, qaraciyər və ya böyrək xəstəlikləri, allergik reaksiyalar və stress kimi bir çox səbəbdən inkişaf edə bilər. Xüsusilə gecə qaşınmaları uzunmüddətli və şiddətlidirsə, həkimə müraciət etmək lazımdır.
4. Allergik qaşınma necə müalicə olunur?
Allergik qaşınmalarda səbəbi müəyyənləşdirmək vacibdir. Həkimin tövsiyəsi ilə antihistamin preparatları və topikal kremlər istifadə oluna bilər. Zəruri hallarda həyat tərzində dəyişikliklər edilməlidir.
5. Hansı hallarda qaşınma üçün həkimə getmək lazımdır?
Qaşınma uzun müddət davam edirsə (bir neçə həftə ərzində keçmirsə), gecələr artırsa, müşayiət edən başqa simptomlar (qızdırma, çəki itkisi, sarılıq, səpgilər, halsızlıq) varsa və ya sosial həyatı ciddi şəkildə təsir edirsə, mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır.
6. Qaşınma uşaqlarda təhlükəli ola bilərmi?
Uşaqlarda qaşınma adətən dəri xəstəlikləri, allergiyalar və ya parazitlər səbəbindən yaranır. Əgər qaşınma geniş yayılıbsa, şiddətlidirsə və ya dəridə yaralara səbəb olursa, uşaq həkiminə müraciət edilməlidir.
7. Davamlı qaşımaq dəridə zərər yaradırmı?
Bəli, davamlı qaşımaq dərini qıcıqlandıra, yaralara səbəb ola bilər; bu da infeksiya və çapıq (skar) yaranma riskini artırır.
8. Qaşınmanın stresslə əlaqəsi varmı?
Stress özü-özlüyündə qaşınmanı tətikləyən və ya şiddətləndirən bir amil ola bilər. Buna görə də stressin idarə olunması xroniki qaşınmanın müalicəsində mühüm rol oynayır.
9. Pruritus yoluxucudurmu?
Qaşınmanın özü yoluxucu deyil; lakin uyuz kimi bəzi səbəblər (məsələn, parazitar infestasiyalar) insandan insana keçə bilən infeksiyalardır.
10. Göz qaşınması olduqda nə etmək lazımdır?
Göz qaşınması tez-tez allergiya və ya infeksiyadan qaynaqlanır. Səbəbi bilinmədən göz damcısı və ya dərman istifadə etmək əvəzinə, göz həkiminə müraciət etmək vacibdir.
11. Hansı testlərlə qaşınmanın səbəbi müəyyən edilir?
Tam qan sayımı, qaraciyər, böyrək və qalxanabənzər vəz funksiyası testləri, allergiya testləri və bəzi hallarda görüntüləmə üsulları diaqnozda köməkçi ola bilər. Qaşınma aydın, uzunmüddətli və davamlıdırsa, müayinələr genişləndirilə bilər.
12. Topikal və ya sistemik dərmanlar qaşınmada nə zaman istifadə olunur?
Kremlər, məlhəmlər və ya ağızdan qəbul edilən dərmanlar, qaşınmanın səbəbi və şiddətinə görə həkiminizin qiymətləndirməsi ilə seçilir. Özbaşına dərman qəbul etməkdən çəkinin.
13. Neyrogenik (sinir mənşəli) qaşınma necə müəyyən edilir?
Dəridə başqa bir əlamət yoxdursa, qaşınma lokal və yanma-qıcıqlanma ilə müşayiət olunursa, stress və ya narahatlıqla tətiklənirsə, neyrogenik qaşınmadan şübhələnmək olar. Bu halda sahə üzrə mütəxəssis həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.
14. Qaşınma ilə yanaşı qabarcıq, səpgilər kimi əlamətlər varsa nə etmək lazımdır?
Bu halda müalicənin müəyyənləşdirilməsi və altda yatan səbəbin aşkarlanması üçün dermatoloqa müraciət etmək ən düzgün yanaşmadır.
15. Evdə müalicələrə baxmayaraq qaşınma keçmirsə nə etmək lazımdır?
Evdə tətbiq olunan üsullara baxmayaraq rahatlama əldə olunmursa və ya yeni əlamətlər əlavə olunursa, vaxt itirmədən peşəkar tibbi yardım alınmalıdır.
Mənbələr
Dünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO), "Qaşınma (Pruritus) – Əsas Faktlar və Qlobal Baxış"
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzləri (CDC), "Qaşınan Dəri – Səbəblər və İdarəetmə"
Avropa Dermatologiya və Venerologiya Akademiyası (EADV), "Qaşınma üçün Klinik Təcrübə Təlimatları"
Amerika Dermatologiya Akademiyası (AAD), "Pruritus: Səthin Otağından Kənara Baxın"
Mayo Clinic, "Qaşınan Dəri: Səbəblər, Diaqnoz və Müalicə"