Qulaq Çınlaması (Tinnitus): Nədir, Səbəbləri və Görülməli Tədbirlər
Qulaq Çınlaması Nədir?
Qulaq çınlaması və ya tibbi adı ilə tinnitus, xarici səs mənbəyi olmadan şəxsin qulağında və ya başında davamlı və ya aralıq olaraq səs hiss etməsi ilə ortaya çıxan geniş yayılmış bir simptomdur. Bu səs adətən çınlama, uğultu, vızıltı, fit, Nəbz döyüntüsü, xışıltı kimi müxtəlif formalarda təsvir oluna bilər. Xarici mühitdən başqaları tərəfindən eşidilməyən bu səslər, şəxsin həyat keyfiyyətinə əhəmiyyətli təsirlər göstərə bilər.
Tinnitus, adətən 40 yaşdan yuxarı və xüsusilə yaşlı fərdlərdə daha tez-tez rast gəlinən bir problemdir; lakin hər yaş qrupunu təsir edə bilər və uşaqlarda da müşahidə oluna bilər. Zaman-zaman hər kəsin müvəqqəti çınlama yaşaması təbiidir, lakin davamlı hal aldıqda diqqət yetirilməsi lazım olan bir vəziyyəti göstərə bilər.
Qulaq Çınlaması Necə Hiss Olunur?
Tinnitus, adətən bir qulaqda (sağ və ya sol) və ya hər iki qulaqda hiss oluna bilər. Bəzən səs başın içində də hiss edilə bilər. Şəxs bu səsi çınlama, zəng səsi, maşın uğultusu və ya nəbz döyüntüsünə bənzər bir səs kimi ifadə edə bilər. Səsin şiddəti və tipi insandan insana fərqli ola bilər; bəzilərində yüngül və keçici, bəzilərində isə davamlı və narahatedici ola bilər.
Güclü çınlamalar gündəlik həyatı və iş fəaliyyətini mənfi təsir edə biləcəyi kimi, ciddi hallarda stress, narahatlıq və yuxu problemlərinə səbəb ola bilər. Xüsusilə gecələr və sakitlikdə çınlama daha güclü hiss oluna bilər.
Qulaq Çınlamasının Əsas Səbəbləri Nələrdir?
Tinnitus bir çox fərqli səbəbdən inkişaf edə bilər. Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:
Eşitmə itkisi: Xüsusilə yaşla əlaqədar inkişaf edən və ya səs-küyə bağlı zədələnmə nəticəsində yaranan eşitmə itkisi zamanı tez-tez rast gəlinir.
Uzun müddət yüksək səsə məruz qalmaq: Sənaye səs-küyü, konsertlər, iş maşınları, silah səsi kimi yüksək desibelli səslərə məruz qalmaq daxili qulaq hüceyrələrinə zərər verə bilər.
Qulaq infeksiyaları: Orta qulaq iltihabı, qulaqda maye toplanması və ya qulaq pərdəsində zədə çınlamaya səbəb ola bilər.
Qulaq kiri (buşon): Həddindən artıq qulaq kiri toplanması qulağı tıxayaraq müvəqqəti tinnitus yarada bilər.
Dolaşım sistemi xəstəlikləri: Xüsusilə nəbzlə uyğun (‘pulsatil tinnitus’) çınlama, damar tıxanıqlıqları, anevrizma və ya hipertenziya kimi dövran sistemi problemlərində müşahidə oluna bilər.
Baş, boyun travmaları və çənə oynağı pozğunluqları: Xüsusilə temporomandibulyar oynağın xəstəlikləri ilə əlaqəli ola bilər.
Bəzi dərmanların qəbulu (ototoksik dərmanlar): Yüksək doz aspirin, bəzi antibiotiklər, diuretiklər, kimyaterapiya dərmanları kimi eşitmə sinirinə zərər verə bilən dərmanlar çınlamaya səbəb ola bilər.
Metabolik və nevroloji problemlər: Diabet, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, anemiya, meniere sindromu, bəzi sinir xəstəlikləri və psixiatriya pozuntuları da risk faktorları sırasındadır.
Stress və narahatlıq: Təkbaşına səbəb olmasa da, mövcud çınlamanı artıra və dözümlülüyü çətinləşdirə bilər.
Daha nadir hallarda, şiş və ya qan damarları anomaliyələri kimi altında yatan ciddi sağlamlıq problemləri də tinnitus səbəbi kimi ortaya çıxa bilər.
Tinnitusun Növləri Nələrdir?
Qulaq çınlaması, altında yatan səbəbə və xəstənin eşitdiyi səsə görə təsnif edilir:
Subyektiv Tinnitus: Ən çox rast gəlinən növdür. Yalnız xəstə tərəfindən eşidilir. Adətən eşitmə sistemi ilə əlaqəli bir problemə bağlıdır.
Obyektiv Tinnitus: Həm xəstə, həm də müayinə edən şəxs tərəfindən xüsusi cihazlarla eşidilə bilən çınlamadır. Nadir rast gəlinir və adətən damar və ya əzələ mənşəli səbəblərdən qaynaqlanır (məsələn, qulağa yaxın arteriya anomaliyələri).
Şikayətin xarakterinə görə çınlama aralıq və ya davamlı ola bilər, bir və ya iki qulaqda hiss oluna bilər və səsin tipi ilə tezliyi insandan insana dəyişə bilər.
Qulaq Çınlaması Əlamətləri Nələrdir?
Ən aydın əlamət, şəxsin xarici mənbə olmadan qulaq və ya baş nahiyəsində səs hiss etməsidir. Bundan əlavə aşağıdakı əlamətlər müşahidə oluna bilər:
Eşitmə itkisi
Konsentrasiya çətinliyi
Tarazlıq problemləri
Bəzi şəxslərdə ətraf səslərə həddindən artıq həssaslıq (hiperakuziya)
Yuxusuzluq və narahatlıq
Nadir hallarda çınlamaya başgicəllənmə, qulaqda dolğunluq hissi və narahatlıq kimi müxtəlif əlamətlər də əlavə oluna bilər.
Qulaq Çınlaması üçün Diaqnostika Prosesi Necə Aparılır?
Tinnitusun diaqnostikasında ilk mərhələ ətraflı anamnez alınması və qulaq-burun-boğaz müayinəsidir. Həkim, çınlamanın müddəti, tipi, müşayiət edən eşitmə itkisi və ya digər simptomların olub olmadığını soruşur. Daha sonra;
Odioloji qiymətləndirmə (eşitmə testləri)
Zəruri hallarda radioloji müayinələr (MRT, KT və s.)
Qan analizləri və lazım gələrsə tarazlıq qiymətləndirmələri aparıla bilər.
Bu üsullarla çınlamanın səbəbi müəyyən edilməyə çalışılır və lazım gələrsə müvafiq ixtisas sahələrinə yönləndirmə aparıla bilər.
Qulaq Çınlaması ilə Mübarizənin Müasir Yolları
Tinnitusun tamamilə aradan qaldırılması hər zaman mümkün olmasa da, əksər hallarda şikayətlərin yüngülləşdirilməsi və həyat keyfiyyətinin artırılması mümkündür. Müalicə aşağıdakı başlıqlarda aparılır:
Altda Yatan Səbəbin Müalicəsi: Qulaq kirinin təmizlənməsi, qulaq infeksiyalarının müalicəsi, təzyiqin və ya qalxanabənzər vəzi xəstəliyinin nəzarətə alınması kimi spesifik tədbirlər görülə bilər.
Dərmanların Tənzimlənməsi: Potensial yan təsiri olan dərmanlar həkim nəzarətində yenidən qiymətləndirilir.
Eşitmə İtkisi Olanlarda Eşitmə Aparatları: Eşitmə itkisinə müşayiət edən çınlamada eşitmə aparatları həm eşitməni, həm də çınlamanı yaxşılaşdıra bilər.
Tinnitus Maskeləyiciləri (Ağ Səs Cihazları): Çınlamanı basdırmağa kömək edir; xüsusilə gecə və sakit mühitdə rahatlaşdırıcı ola bilər.
Səs Terapiyaları və Davranışsal Yanaşmalar: Koqnitiv davranış terapiyası, relaksasiya texnikaları, meditasiya və stressi azaldan üsullar çınlamadan qaynaqlanan narahatlığın idarə olunmasında olduqca təsirli seçimlərdir.
Həyat Tərzi Dəyişiklikləri: Yüksək səsdən qorunma, sağlam yuxu rejimi, müntəzəm fiziki fəaliyyət və balanslı qidalanma çınlama şikayətinin idarəsinə kömək edə bilər.
Dəstəkləyici Müalicələr: Nadir hallarda dərman müalicələri və ya daha irəli invaziv tədbirlər lazım ola bilər.
Cərrahi Yanaşmalar: Nadir hallarda, damar və ya struktur problem olduqda cərrahi müdaxilə nəzərdən keçirilə bilər.
Unutmaq olmaz ki, tinnitus bəzən ciddi bir sağlamlıq probleminin ilk əlaməti ola bilər. Uzun müddət davam edən və ya getdikcə şiddətlənən çınlama şikayətlərində mütləq mütəxəssis həkimə müraciət etmək lazımdır.
Qulaq Çınlamasının Qarşısını Almaq üçün Nə Etmək Olar?
Yüksək səslə mühitlərdə qulaq qoruyucu avadanlıqlardan istifadə etmək
Uzun müddət yüksək səslə musiqi dinləməkdən çəkinmək
Qulaq gigiyenasına diqqət etmək, qulaq çubuğundan istifadə etməmək
Xroniki xəstəlikləri müntəzəm izləmək
Lazımsız və şüursuz dərman qəbul etməmək
Stressi idarə etmək
Tez-tez Verilən Suallar
1. Qulaq çınlaması nəyə görə yaranır?
Qulaq çınlaması, çox vaxt eşitmə itkisi, yüksək səsə məruz qalma, qulaq infeksiyası, qulaq kirinin toplanması, dövran sistemi problemləri və ya bəzi dərmanların yan təsiri nəticəsində meydana çıxa bilər. Bəzən aydın bir səbəb tapılmaya bilər.
2. Qulaq çınlaması stresslə artırmı?
Bəli, stress tinnitus əlamətlərinin hiss olunmasını və şiddətini artıra bilər. Stressin idarə olunması çınlamanın nəzarətində mühüm rol oynayır.
3. Tək tərəfli çınlama narahatlıq doğururmu?
Tək qulaqda qəfil başlayan və ya davamlı olan çınlama, nadir hallarda da olsa eşitmə siniri şişləri və ya damar anomaliyələri kimi mühüm bir problemin əlaməti ola bilər. Belə bir halda həkimə müraciət etmək vacibdir.
4. Qulaq çınlaması tamamilə keçə bilərmi?
Bəzi hallarda çınlamanın səbəbi müalicə oluna və şikayətlər keçə bilər. Lakin bir çox halda tamamilə aradan qalxmasa da, uyğun üsullarla nəzarət altına almaq mümkündür.
5. Hansı dərmanlar qulaq çınlamasına səbəb ola bilər?
Bəzi antibiotiklər (məsələn, aminoglikozidlər), kimyaterapiya preparatları, yüksək doz aspirin və bəzi diuretiklər ototoksik təsirlə çınlamaya səbəb ola bilər.
6. Tinnitus ilə eşitmə itkisi həmişə birlikdə olurmu?
Xeyr, tinnitus həmişə eşitmə itkisi ilə birlikdə olmur. Lakin eşitmə itkisi varsa, çınlama riski arta bilər.
7. Qulaq çınlaması olan şəxslər hansı ixtisasa müraciət etməlidir?
İlk növbədə qulaq, burun, boğaz (QBB) mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilmə tövsiyə olunur. Zəruri hallarda odyologiya və digər ixtisas sahələrinə yönləndirmə edilə bilər.
8. Ev şəraitində qulaq çalmasını yüngülləşdirmək üçün nə tövsiyə olunur?
Sakit mühitdə yüngül ağ səs-küy (radio, ventilyator, su səsi və s.) yaratmaq, stressi idarə etmək, kifayət qədər yuxu almaq və yüksək səsdən uzaq durmaq şikayətləri azalda bilər.
9. Ağ səs-küy cihazları təsirli olurmu?
Ağ səs-küy cihazları və ya təbiət səsləri yayan cihazlar qulaq çalmasının qavrayışını azalda və rahat yuxuya kömək edə bilər.
10. Psixoloji dəstək və ya terapiya vacibdirmi?
Qulaq çalması narahatlıq, təşviş və depressiya ilə müşayiət olunursa, bilişsel-davranış terapiyası kimi psixoloji dəstəkdən faydalanmaq olar.
11. Uşaqlarda qulaq çalması ola bilərmi?
Uşaqlarda da qulaq çalması müşahidə oluna bilər, lakin böyüklərlə müqayisədə daha nadirdir. Nadirdənsə eşitmə itkisi, infeksiyalar və ya yad cisim səbəb ola bilər.
12. Nə zaman həkimə müraciət etməliyəm?
Qulaq çalması qəfil, tək qulaqda və şiddətli başlayıbsa, eşitmə itkisi, başgicəllənmə və ya digər nevroloji əlamətlərlə müşayiət olunursa, vaxt itirmədən mütəxəssisə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur.
13. Qulaq çalması xərçəng əlaməti ola bilərmi?
Nadir hallarda, eşitmə sinirində və ya beyin kötüyündə rast gəlinən bəzi şişlər qulaq çalması ilə özünü göstərə bilər. Uzun müddət davam edən, birtərəfli və proqressiv çalması varsa, qiymətləndirmə vacibdir.
14. Baş və boyun travmalarından sonra tinnitus inkişaf edə bilərmi?
Bəli, travmadan sonra qulaqda və başda çalmanın yaranması mümkündür; bu halda ətraflı müayinə və qiymətləndirmə vacibdir.
15. Tinnitus üçün hansı müalicə üsulları bu gün təsirlidir?
Ən müasir üsullara əsas xəstəliyin müalicəsi, eşitmə cihazları, səs terapiyaları, bilişsel-davranış terapiyası, ağ səs-küy cihazları və həyat tərzi dəyişiklikləri daxildir.
Mənbələr
Dünya Səhiyyə Təşkilatı – Eşitmə itkisi və karlıq
Amerika Milli Sağlamlıq İnstitutları – Tinnitus: Səbəblər, Diaqnoz və Müalicə
Amerika Qulaq Burun Boğaz və Baş Boyun Cərrahiyyəsi Akademiyası
Mayo Clinic – Tinnitus icmalı
Britaniya Tinnitus Assosiasiyası – Tinnitus məlumat vərəqələri