Diabet (Şəkər Xəstəliyi): Əlamətləri, Səbbəbləri və İdarəolunması
Diyabet Nədir?
Diyabet və ya xalq arasında şəkər xəstəliyi kimi tanınan bu xəstəlik, müasir dövrdə sürətlə artan və bir çox ciddi sağlamlıq problemlərinə zəmin yaradan xroniki bir metabolizma xəstəliyidir. Dünyada çox geniş yayılması səbəbindən mühüm bir ictimai sağlamlıq problemi hesab olunur. Diyabetin tam adı olan "Diabetes Mellitus" yunan dilində "şəkərli sidik" mənasını verir; bu adlandırma, xəstəliyə sahib şəxslərin sidiyində normalda olmamalı olan şəkərin ortaya çıxmasından irəli gəlir. Sağlam böyüklərdə aclıq qan şəkəri səviyyəsi adətən 70-100 mq/dL aralığında olur, bu dəyərin davamlı olaraq yüksək olması diyabet diaqnozunu gündəmə gətirir.
Diyabetin İnkişaf Mexanizmi
Diyabet əsasən orqanizmin kifayət qədər insulin hormonu istehsal edə bilməməsi və ya mövcud insulinin effektiv şəkildə istifadə olunmamasından qaynaqlanır. İnsulin, mədəaltı vəzi tərəfindən ifraz olunan və qandakı şəkərin toxumalara daşınmasını təmin edən həyati bir hormondur. Diyabetin bir çox alt növü mövcuddur; ən çox rast gəlinən forması isə Tip 2 diyabetdir. Tip 2 diyabet adətən böyüklərdə, xüsusilə də 40 yaşdan sonra daha çox müşahidə olunur. Bu tipdə, mədəaltı vəzi insulin istehsal etsə də, hüceyrələr insulina qarşı müqavimət göstərir və orqanizm şəkər mübadiləsini sağlam şəkildə həyata keçirə bilmir. Nəticədə qan şəkəri yüksəlir və müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.
Diyabetin Əlamətləri Nələrdir?
Diyabet yavaş irəliləyən bir xəstəlikdir və bir çox insan başlanğıcda şikayətləri hiss etməyə bilər. Lakin qan şəkəri səviyyələri artdıqca müxtəlif əlamətlər özünü göstərir:
Tez-tez sidiyə çıxma
Doğrudan doymamaqla yanaşı həddindən artıq yemək istəyi
Həddindən artıq susuzluq və ağız quruluğu
Qəfil yaranan çəki itkisi
Yorğunluq və halsızlıq
Görmədə bulanıqlıq
Ayaqlarda və ya əllərdə keylik, qarışqa gəzməsi hissi
Yaraların gec sağalması
Dəridə quruluq və qaşınma
Ağızda asetonabənzər qoxu
Hər bir insanda bütün əlamətlər müşahidə olunmaya bilər. Şikayətlər hiss edildikdə bir tibb müəssisəsinə müraciət etmək və qan şəkəri səviyyələrinin qiymətləndirilməsi vacibdir.
Diyabetin Əsas Səbəbləri
Diyabetin yaranmasında həm genetik, həm də həyat tərzi ilə bağlı ətraf mühit amilləri rol oynayır. Ən çox rast gəlinən iki tipi; Tip 1 və Tip 2 diyabetdir. Tip 1 diyabet əsasən uşaqlıq və ya gənc yaşlarda başlayır və mədəaltı vəzinin insulin istehsalını böyük ölçüdə itirməsi ilə müşayiət olunur. Bu halda; genetik meyllilik, immun sistem xəstəlikləri və bəzi virus infeksiyaları mədəaltı vəzini zədələyə bilər.
Tip 2 diyabet isə daha çox böyüklərdə, aşağıdakı risk faktorlarının təsiri ilə inkişaf edir:
Piylənmə və ya artıq çəki problemi
Ailədə diyabet tarixçəsinin olması
Aşağı fiziki aktivlik və hərəkətsiz həyat tərzi
İrəliləmiş yaş
Uzunmüddətli stressin təsiri
Hamiləlikdə gestasion diyabetin olması və ya yüksək çəkili körpə doğulması
Diyabet Növləri Hansılardır?
Diyabet müxtəlif tiplərə bölünür:
Tip 1 Diyabet: Adətən gənc yaşlarda başlayır və orqanizm demək olar ki, heç insulin istehsal etmir. Müalicə üçün insulin inyeksiyaları məcburidir.
Tip 2 Diyabet: Böyüklərdə tez-tez rast gəlinir. Hüceyrələr insulina cavab verə bilmir.
Böyüklərdə Latent Avtoimmun Diyabet (LADA): Böyüklərdə başlayan, avtoimmun mənşəli bir diyabet növüdür və müalicədə adətən insulinə ehtiyac yaranır.
Gənclərdə Başlayan Yetkinlik Diyabeti (MODY): Gənc yaşda başlayan, genetik keçişli bir diyabet formasıdır.
Gestasion Diyabet: Yalnız hamiləlik zamanı inkişaf edən və bəzən qalıcı diyabete çevrilə bilən bir tipdir.
Bunlara əlavə olaraq Prediyabet (gizli şəkər) dövrü də əhəmiyyətlidir. Bu dövrdə qan şəkəri dəyərləri normaldan yüksək olur, lakin dəqiq diyabet diaqnozu üçün kifayət etmir. Prediyabet, sağlam qidalanma və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə tam diyabete çevrilmədən nəzarət altına alına bilər.
Diyabet Diaqnozu Necə Qoyulur?
Diyabetin diaqnozu üçün geniş istifadə olunan üsullar bunlardır:
Aclıq qan şəkəri testində 126 mq/dL və yuxarı dəyərlər diyabeti düşündürür.
Oral Qlükoza Tolerantlıq Testində (OGTT), 2 saat sonra ölçülən şəkər səviyyəsinin 200 mq/dL-dən yüksək olması diyabeti; 140-199 mq/dL arası isə prediyabeti göstərə bilər.
HbA1c testi, son üç ayın orta qan şəkəri barədə məlumat verir və 6,5%-dən yuxarı dəyərlər diyabet diaqnozunda dəstəkləyicidir.
Diaqnostik məqsədlə aparılan testlərdə dəqiq nəticələrin əldə olunması üçün həkim göstərişlərinə əməl etmək vacibdir.
Diyabetin İdarə Olunmasında Qidalanmanın Əhəmiyyəti
Diyabetin effektiv nəzarəti üçün balanslı bir qidalanma rejimi vacibdir. Diyabetli şəxslər, dietoloq və həkimləri ilə birlikdə, fərdi ehtiyaclara uyğun hazırlanmış xüsusi bir pəhriz proqramı tətbiq etməlidirlər. Əsas prinsiplər bunlardır:
Bütöv taxıllar, təzə tərəvəz və meyvələr ön planda olmalıdır
Yağ və kalori miqdarı az, lakin qida dəyəri yüksək olan məhsullar seçilməlidir
Porsiya nəzarəti və nizamlı yemək saatları təmin edilməlidir
Rafinə şəkər və həddindən artıq emal olunmuş məhsullardan uzaq durulmalıdır
Nizamlı qidalanma, qan şəkərinin tarazlanması ilə yanaşı bədən çəkisini və ürək-damar risk faktorlarını da azaldır. Tip 2 diyabetdə çəki itkisi, qan şəkəri nəzarəti və dərman ehtiyacı üzərində əhəmiyyətli müsbət təsir göstərə bilər. Zəruri hallarda piylənmə ilə mübarizədə müxtəlif tibbi üsullardan (məsələn, mədə balonu, bariatrik cərrahiyyə və s.) də istifadə olunur; bu müdaxilələrin zəruriliyi barədə qərar mütləq həkim tərəfindən verilməlidir.
Diyabetli Şəxslərin İstehlak Edə Biləcəyi Sağlam Qidalar
Yağlı Balıqlar: Omega-3 ilə zəngin olan qızılbalıq, sardina, siyənək, skumbriya və alabalıq; ürək-damar sağlamlığı üçün faydalıdır, həftədə ən az iki dəfə istehlak edilə bilər.
Yarpaqlı Yaşıl Tərəvəzlər: Ispanaq, qara kələm, kahı və brokoli kimi tərəvəzlər vitamin və mineral baxımından zəngindir, qan şəkərinə mənfi təsir göstərmir.
Avokado: Sağlam tək doymamış yağ turşuları ehtiva edir, lif baxımından zəngindir və nəzarətli miqdarda istifadə olunmalıdır.
Yumurta: Toxluq hissini artırır, proteinlə zəngindir.
Lobya və Paxlalılar: Lifli və proteinli olduqları üçün qandakı şəkər balansını yaxşılaşdırır.
Qatıq: Protein və probiotik ehtiva edir, bağırsaq sağlamlığını dəstəkləyir və qlisemik reaksiyaya müsbət təsir göstərə bilər.
Quru yemişlər: Qoz və fındıq kimi məhsullar sağlam yağ mənbəyidir və ürək xəstəlikləri riskini azaldır.
Brokoli: Az kalorili, bol lifli və minerallı bir tərəvəzdir.
Zeytun yağı: Tək doymamış yağ tərkibi ilə ürək sağlamlığı üzərində qoruyucu rol oynayır.
Kətan toxumu: Tərkibindəki omega-3 və liflər sayəsində xolesterini azaltmağa və şəkər səviyyələrinin nəzarətinə kömək edir.
Gizli Şəkər (Prediyabet) Nədir və Necə Müəyyən Olunur?
Gizli şəkər, yəni prediyabet, qan şəkəri dəyərlərinin normaldan yüksək, lakin diyabet diaqnozu qoymaq üçün kifayət qədər yüksək olmadığı bir ara dövrdür. Bu vəziyyət, Tip 2 diyabetə keçid riski yüksək olan bir prosesdir. Çox vaxt aydın bir şikayətə səbəb olmasa da, şirniyyat istəyi, qəfil yorğunluq və yeməkdən sonra yuxululuq kimi kiçik ipucları müşahidə oluna bilər. Aclıq və toxluq qan şəkəri testləri ilə müəyyən edilir. Bu mərhələdə həyat tərzi dəyişiklikləri ilə irəliləyişin qarşısı alına bilər.
Diyabet Müalicəsində Hansı Üsullar Tətbiq Olunur?
Diyabetin müalicə prosesi, xəstəliyin növünə görə dəyişir. Tip 1 diyabetdə ömür boyu insulin müalicəsi tələb olunur. Bu müalicəyə əlavə olaraq, mütəxəssis dietoloq nəzarətində fərdi uyğun qidalanma planı tətbiq edilir və bəzi şəxslərdə karbohidrat sayımı üsulu ilə elastik dozada insulin tənzimlənə bilər.
Tip 2 diyabetdə isə adətən ilk mərhələdə həyat tərzi dəyişiklikləri, pəhriz və fiziki aktivlik tövsiyə olunur. Zəruri hallarda, hüceyrələrin insulina həssaslığını artıran və ya insulin ifrazını dəstəkləyən ağızdan qəbul edilən dərmanlar (oral antidiyabetiklər) istifadə oluna bilər. Bəzi şəxslərdə isə insulin müalicəsinə ehtiyac yarana bilər.
Müalicə prosesində, qan şəkərinin uzun müddət yüksək olması; sinir, böyrək və göz kimi orqanlarda qalıcı zədələrə səbəb ola biləcəyindən, müntəzəm həkim nəzarəti və izləmə böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Tez-tez Verilən Suallar
1. Diyabet riskimi necə azalda bilərəm?
Tarazlı və nizamlı qidalanmaq, çəkiyə nəzarət etmək, müntəzəm fiziki fəaliyyət göstərmək, siqaret və həddindən artıq alkoqol istifadəsindən çəkinmək riski azaltmağa kömək edir.
2. Prediabetdən diabetə keçidi önləmək mümkündürmü?
Bəli, çəki itirmək, sağlam qidalanmaq və idman etmək prediabetin diabetə çevrilməsinin qarşısını ala və ya gecikdirə bilər.
3. Diabetdə hansı testlərlə diaqnoz qoyulur?
Aclıq qan şəkəri, oral qlükoza tolerantlıq testi (OGTT), HbA1c kimi laborator testlər diaqnoz üçün istifadə olunur.
4. Diabetin qalıcı bir müalicəsi varmı?
Diabet xroniki bir xəstəlikdir. Tamamilə aradan qaldırmaq mümkün olmasa da, effektiv müalicə ilə qan şəkəri nəzarət altına alına və fəsadların qarşısı alına bilər.
5. Tip 1 və Tip 2 diabet arasındakı əsas fərqlər nələrdir?
Tip 1 diabet adətən uşaqlıq dövründə başlayır və orqanizm heç insulin istehsal etmir. Tip 2 diabet isə əsasən irəli yaşlarda müşahidə olunur və hüceyrələr insulinə qarşı davamlı olur.
6. Diabet müalicəsində dərmansız üsullar təsirli olurmu?
Pəhriz, idman və həyat tərzi dəyişikliyi xüsusilə Tip 2 diabetdə erkən dövrdə çox təsirlidir, bəzi hallarda dərman müalicəsinə də ehtiyac ola bilər.
7. Ana namizədlərində diabet olurmu?
Bəli, hamiləlikdə yaranan gestasion diabet mövcuddur və həm ananın, həm də körpənin sağlamlığı baxımından nəzarət və müalicə tələb edir.
8. Diabet fəsadlarının erkən əlamətləri nələrdir?
Ayaqlarda keyimə, görmə itkisi, böyrək funksiyası pozğunluqları və ürək-damar xəstəlikləri fəsadlara işarə edə bilər.
9. Diabetlilər hansı qidaları məhdudlaşdırmalıdır?
Rafinə şəkər, ağ unla hazırlanan qidalar, qızardılmış və həddindən artıq yağlı yeməklər, alkoqollu içkilər və duzun məhdudlaşdırılması tövsiyə olunur.
10. İdman diabetin müalicəsində necə rol oynayır?
Müntəzəm idman insulina həssaslığı artırır, qan şəkərini azaldır və çəkiyə nəzarətə kömək edir.
11. Diabetli şəxslərin həyat keyfiyyətini necə artıra bilərik?
Müntəzəm tibbi nəzarət, sağlam qidalanma, stressin idarə olunması və uyğun fiziki fəaliyyət ilə həyat keyfiyyəti artırıla bilər.
12. Diabetdə hansı aralıqlarla həkim nəzarəti tələb olunur?
Fərdi vəziyyətlərə görə dəyişsə də, adətən 3-6 ayda bir nəzarət tövsiyə olunur. Fəsad riski yüksəkdirsə, daha tez-tez nəzarət lazım ola bilər.
Mənbələr
Dünya Səhiyyə Təşkilatı (World Health Organization - WHO), Diabetes Mellitus Guidelines
Beynəlxalq Diabet Federasiyası (International Diabetes Federation - IDF), Diabetes Atlas
Amerika Diabet Assosiasiyası (American Diabetes Association - ADA), Standards of Medical Care in Diabetes
Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Diabetes Publications
New England Journal of Medicine, Diabetes-Related Research
European Association for the Study of Diabetes (EASD) Guidelines