Ürək Tutması Nədir? Əlamətləri, Səbbəbləri Nələrdir? Müasir Yanaşma ilə Müalicəsi Necə Aparılır?
Ürək Tutması Əlamətləri, Səbəbləri nədir? Müasir Müalicə Yanaşmaları hansılardır?
Ürək tutması, ürək əzələsinin həyati dərəcədə oksigen və qida çatışmazlığı nəticəsində yaranan, təcili müdaxilə tələb edən bir vəziyyətdir. Tibbi adı ilə miokard infarktı adlanan bu hal, adətən ürəyi qidalandıran koronar damarların qəfil tıxanması səbəbindən baş verir. Bu tıxanma, damar divarlarında toplanan yağ, xolesterin və digər maddələrdən ibarət lövhələrin çatlaması və ya burada yaranan qan laxtasının damarı tam və ya qismən bağlaması ilə meydana gəlir. Erkən diaqnoz və müalicə ilə ürəyə dəyən zərərin minimuma endirilməsi mümkündür.
Ürək Tutmasının Tərifi və Əsas Səbəbləri
Ürək tutması; ürək əzələsinin oksigen ehtiyacının ödənilməməsi nəticəsində, ürək toxumasının zədələnməsi ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyət, əksər hallarda koronar arteriyalardakı daralma və ya qəfil tıxanmanın nəticəsidir. Damar divarlarında toplanan lövhələr zamanla damarı daralda bilər və çatladıqda üzərinə qan laxtası əlavə olunaraq ürək əzələsinə qan axını qəfil kəsilə bilər. Əgər bu tıxanma tez bir zamanda aradan qaldırılmazsa, ürək əzələsi geri dönüşü olmayan şəkildə zədələnə bilər və ürəyin nasos gücündə azalma, yəni ürək çatışmazlığı inkişaf edə bilər. Ürək tutması bütün dünyada aparıcı ölüm səbəblərindən biri olaraq qalır. Bir çox ölkədə ürək tutması, yol-nəqliyyat qəzalarına bağlı ölümlərdən qat-qat çox itkiyə səbəb olur.
Ürək Tutmasının Ən Tez Görülən Əlamətləri Hansılardır?
Ürək tutması əlamətləri insandan insana dəyişə bilər və aydın olmayan simptomlarla da özünü göstərə bilər. Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
Sinə ağrısı və ya narahatlıq: Sinənin orta hissəsində təzyiq, sıxılma, yanma və ya ağırlıq hissi; bəzən sol qola, boyuna, çənəyə, kürəyə və ya qarına yayıla bilər.
Nəfəs darlığı: Sinə ağrısı ilə birlikdə və ya təkbaşına inkişaf edə bilər.
Tərləmə: Xüsusilə soyuq və güclü tərləmə tipikdir.
Halsızlıq və yorğunluq: Tutmadan əvvəlki günlərdə artan yorğunluq ola bilər, xüsusilə qadınlarda daha çox rast gəlinir.
Başgicəllənmə və ya huşsuzluq hissi
Mədə bulantısı, qusma və ya həzm pozğunluğu
Fəaliyyətlə əlaqəsi olmayan və keçməyən ürək döyüntüsü
Ürək döyüntülərinin sürətlənməsi və ya nizamsızlaşması
Kürək, çiyin və ya yuxarı qarında ağrı, xüsusilə qadınlarda daha çox rast gəlinir.
Səbəbsiz öskürək və ya tənəffüs çətinliyi
Ayaq, pəncə və ya topuqlarda şişkinlik (daha çox irəliləmiş mərhələlərdə) Bu əlamətlər bəzən yüngül, bəzən isə çox şiddətli ola bilər. Xüsusilə sinə ağrısı və nəfəs darlığı bir neçə dəqiqədə keçmirsə və ya təkrarlanırsa, dərhal tibbi yardım alınmalıdır.
Fərqli Qruplarda Ürək Tutması Əlamətləri
Qadınlarda və gənclərdə ürək tutması bəzən klassik sinə ağrısı olmadan da baş verə bilər. Qadınlarda xüsusilə halsızlıq, kürək ağrısı, mədə bulantısı, yuxu pozğunluqları və narahatlıq kimi atipik əlamətlər ön planda ola bilər. Yaşlılarda və ya şəkərli diabet xəstələrində isə ağrı hissi daha zəif ola bilər, bunun əvəzinə qəfil gücsüzlük və ya nəfəs darlığı ilk əlamət kimi ortaya çıxa bilər.
Gecə və ya yuxu zamanı hiss olunan sinə narahatlığı, ürək döyüntüsü, soyuq tərləmə və qəfil oyanma kimi əlamətlər də yuxu ilə bağlı inkişaf edən ürək tutmasının xəbərçisi ola bilər.
Ürək Tutmasına Səbəb Olan Əsas Risk Faktorları Hansılardır?
Ürək tutmasının inkişafında bir çox risk amili rol oynayır və adətən bu faktorlar birlikdə olur. Ən çox rast gəlinən risk faktorları:
Siqaret və tütün məhsullarından istifadə
Yüksək xolesterin (xüsusilə LDL xolesterinin artması)
Yüksək təzyiq (hipertoniya)
Diabet (şəkər xəstəliyi)
Piylənmə və fiziki hərəkətsizlik
Sağlam olmayan qidalanma (doymuş yağ və trans yağla zəngin, lifdən kasad pəhriz)
Ailədə erkən yaşda ürək xəstəliyi keçmişi
Stres və xroniki psixoloji gərginlik
Yaşın artması (risk yaşla birlikdə artır)
Kişi cinsi (lakin menopauzadan sonra qadınlarda da risk artır) Bəzi laborator göstəricilər (C-reaktiv protein, homosistein və s.) də artmış riski göstərə bilər. Müasir tibbdə piylənmə problemi olan şəxslərdə, bəzi cərrahi və invaziv üsullar həyat tərzi dəyişikliyi ilə birlikdə riskin azaldılmasına kömək edir.
Ürək Tutmasında Diaqnoz Necə Qoyulur?
Ürək tutması diaqnozunda ən vacib addım, xəstənin şikayətlərinin və klinikasının müşahidə olunmasıdır. Ardınca aşağıdakı əsas testlər aparılır:
Elektrokardioqrafiya (EKQ): Tutma zamanı ürəyin elektrik aktivliyindəki dəyişiklikləri göstərir.
Qan testləri: Xüsusilə troponin kimi ürək əzələsindən ifraz olunan ferment və zülalların yüksəlməsi diaqnozu dəstəkləyir.
Ekokardioqrafiya: Ürək əzələsinin yığılma gücünü və hərəkət pozğunluqlarını qiymətləndirir.
Zəruri hallarda ağciyər qrafiyası, kompüter tomoqrafiyası və ya maqnit rezonans görüntüləmə əlavə müayinə kimi istifadə oluna bilər.
Koronar angioqrafiya: Damar tıxanma və daralmalarının dəqiq diaqnozu və eyni zamanda müalicəsi üçün aparılır. Prosedur zamanı lazım gələrsə balon angioplastika və ya stent ilə damar açıla bilər.
Ürək Tutmasında İlk Görülməli Olanlar
Ürək tutması əlamətlərini hiss edən bir şəxs üçün zaman çox vacibdir. Bu halda görülməli əsas addımlar bunlardır:
Dərhal təcili tibbi xidmətə zəng edilməli (təcili yardım və ya ambulans çağırılmalı)
Şəxs sakit vəziyyətdə oturmalı, hərəkəti minimuma endirməlidir
Təksə qapını açıq qoymalı və ya ətrafından kömək istəməlidir
Əvvəllər həkim tərəfindən məsləhət görülübsə, qoruyucu nitroqliserin kimi dərmanlardan istifadə edə bilər
Tibbi briqada gələnədək peşəkar yardım gözlənilməli, lazımsız fiziki gərginlik və panikadan qaçınılmalıdır Tutma zamanı sürətli və düzgün müdaxilə, ürək əzələsindəki zədələnməni minimuma endirir və yaşamaq şansını artırır.
Ürək Tutmasının Müalicəsində Müasir Yanaşmalar
Müasir tibbi praktikada ürək tutmasının müalicəsi, xəstənin keçirdiyi tutmanın növünə, şiddətinə və mövcud risk faktorlarına görə planlaşdırılır. Müalicə adətən aşağıdakı addımları əhatə edir:
Tez bir zamanda damar açıcı və qan durulaşdırıcı dərman müalicəsinə başlanılır
Erkən dövrdə koronar müdaxilə (angioplastika, stent tətbiqi) əksər hallarda ilk seçim olur
Lazım gələrsə by-pass əməliyyatı ilə tıxanmış damarlar sağlam damarlarla əvəz olunur
Həyati risk aradan qalxdıqdan sonra ürək sağlamlığını dəstəkləyən həyat tərzi dəyişiklikləri, müntəzəm dərman qəbulu və risk faktorlarının idarə olunması təmin edilir
Siqaretin tərgidilməsi, sağlam və balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, stressin idarə olunması və varsa diabet və hipertoniya nəzarətdə saxlanılması əsas tədbirlərdir Müalicə müddətində xəstələrin, kardiologiya və ürək-damar cərrahiyyəsi mütəxəssislərinin tövsiyələrini yaxından izləmələri və müntəzəm nəzarət müayinələrinə getmələri çox vacibdir.
Ürək Tutmasından Qorunmaq üçün Nələr Etmək Olar?
Ürək tutması riski, bir çox halda həyat tərzi dəyişiklikləri ilə əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər:
Siqaret və tütün məhsullarından tamamilə uzaq durmaq
Xolesterini aşağı, tərəvəz və liflə zəngin, doymuş yağ və emal olunmuş qida məhdud olan qidalanma rejimi qurmaq
Müntəzəm idman etmək; həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikdə fiziki aktivlik tövsiyə olunur
Yüksək təzyiqi və qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq; lazımdırsa, davamlı dərman müalicəsini davam etdirmək
Artıq çəkili və ya piylənmədən əziyyət çəkirsinizsə, sağlam çəkiyə çatmaq üçün peşəkar dəstək almaq
Stressin idarə olunmasını öyrənmək və psixoloji dəstək sistemlərindən yararlanmaq Bu tədbirlərə əməl edilməsi, dünya miqyasında ürək xəstəliklərinə bağlı ölümlərin azalmasına kömək edir.
Tez-tez Verilən Suallar
Ürək tutması hansı yaşlarda daha çox rast gəlinir?
Ürək tutması riski yaş artdıqca yüksəlir. Lakin genetik faktorlar, diabet, ssiqaret istifadəsi və həyat tərzi kimi amillərdən asılı olaraq gənc yetkinlərdə də müşahidə oluna bilər.
Ürək ağrısı olmadan infarkt keçirmək mümkündürmü?
Bəli. Xüsusilə qadınlarda, şəkərli diabet xəstələrində və yaşlılarda infarkt, sinə ağrısı olmadan da baş verə bilər. Halsızlıq, nəfəs darlığı, ürəkbulanma və ya bel ağrısı kimi atipik əlamətlərə diqqət yetirilməlidir.
Ürək tutması gecələr və ya yuxuda da baş verə bilərmi?
Bəli, infarktlar yuxuda və ya səhərə yaxın da baş verə bilər. Yuxudan qəfil sinə ağrısı, ürəkdöyünmə və ya başgicəllənmə ilə oyananlar dərhal tibbi müayinəyə müraciət etməlidirlər.
Qadınlarda infarkt əlamətləri kişilərdən fərqlidirmi?
Qadınlarda klassik sinə ağrısı əvəzinə halsızlıq, bel və qarında ağrı, nəfəs darlığı, ürəkbulanma kimi fərqli şikayətlər müşahidə oluna bilər.
Ürək tutması ilə qarışdırıla biləcək hallar hansılardır?
Mədə xəstəlikləri, panik atak, əzələ-iskelet sistemi ağrıları, reflü və sətəlcəm kimi bəzi xəstəliklər infarktla oxşar əlamətlər verə bilər. Şübhə olduqda mütləq tibbi müayinə aparılmalıdır.
İnfarkt zamanı aspirin qəbul edilməlidirmi?
Həkiminiz məsləhət görmüşsə və allergiyanız yoxdursa, təcili yardım gələnə qədər aspirini çeynəyərək qəbul etmək bəzi hallarda faydalı ola bilər. Lakin hər halda tibbi yardım prioritet olmalıdır.
İnfarktdan sonra tam sağalmaq mümkündürmü?
Erkən müdaxilə olunan xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsi, uyğun müalicə və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə sağlam həyata qovuşa bilər. Lakin bəzi hallarda qalıcı ürək funksiyası itkisi inkişaf edə bilər.
Gənclərdə infarkt səbəbləri hansılardır?
Gənclərdə siqaret, yüksək xolesterin, piylənmə, fiziki hərəkətsizlik, bəzi anadangəlmə damar anomaliyaları infarkta səbəb ola bilər.
İnfarktdan qorunmaq üçün qidalanmada nələrə diqqət edilməlidir?
Tərəvəz, meyvə, tam taxıllar, balıq və sağlam yağlara üstünlük verilməli; doymuş və trans yağ turşuları, duz və şəkər istifadəsi məhdudlaşdırılmalıdır.
İnfarktdan sonra idmana nə vaxt başlamaq olar?
İnfarktdan sonra idman proqramına mütləq həkim nəzarətində və fərdi risk qiymətləndirməsi ilə başlanmalıdır.
İnfarkt keçirən biri nə qədər müddət xəstəxanada qalır?
Bu müddət infarktın şiddətindən və tətbiq olunan müalicələrdən asılı olaraq dəyişir. Əksər hallarda bir neçə gün ilə bir həftə arasında xəstəxanada qalınır.
Ailədə ürək xəstəliyi varsa nə etməliyəm?
Ailə anamnezi mühüm risk faktorudur. Siqaret çəkməmək, sağlam qidalanmaq, müntəzəm idman etmək və lazım gələrsə, müntəzəm ürək yoxlamaları aparılmalıdır.
Stres infarkta səbəb ola bilərmi?
Uzunmüddətli stres dolayı yolla infarkt riskini artıra bilər. Stresdən mümkün qədər uzaq durmaq və ya effektiv öhdəsindən gəlmə üsullarından istifadə etmək faydalı olacaqdır.
Mənbələr
Dünya Səhiyyə Təşkilatı (World Health Organization, WHO): Cardiovascular diseases (CVDs) Fact Sheet.
Amerika Ürək Assosiasiyası (American Heart Association, AHA): Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery.
Avropa Kardiologiya Cəmiyyəti (European Society of Cardiology, ESC): Guidelines for the management of acute myocardial infarction.
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzləri (CDC): Heart Disease Facts.
New England Journal of Medicine, The Lancet, Circulation (Hakim tibbi jurnallar).