Ürək Tutması Nədir? Əlamətləri və Səbbəbləri Hansılardır? Müasir Yanaşma ilə Müalicəsi Necə Aparılır?
Ürək Tutmasının Əlamətləri, Səbəbləri nədir? Müasir Müalicə Yanaşmaları hansılardır?
Ürək tutması, ürək əzələsinin həyati dərəcədə oksigen və qidadan məhrum qalması nəticəsində yaranan, təcili müdaxilə tələb edən bir vəziyyətdir. Tibbi adı ilə miokard infarktı, adətən ürəyi qidalandıran koronar damarların qəfil tıxanması səbəbilə meydana çıxır. Bu tıxanma, damar divarlarında yığılan yağ, xolesterin və digər maddələrdən ibarət lövhələrin çatlaması və ya burada yaranan qan laxtasının damarı tamamilə və ya qismən bağlaması ilə baş verir. Erkən diaqnoz və müalicə ilə ürəyə dəyən zərərin minimuma endirilməsi mümkündür.
Ürək Tutmasının Tərifi və Əsas Səbəbləri
Ürək tutması; ürək əzələsinin oksigen ehtiyacının ödənilməməsi nəticəsində, ürək toxumasının zədələnməsi ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyət, əksər hallarda koronar arteriyalardakı daralma və ya qəfil tıxanmanın nəticəsidir. Damar divarlarında yığılan lövhələr zamanla damarı daralda bilər və çatladıqda üzərinə qan laxtası əlavə olunaraq ürək əzələsinə qan axını qəfil kəsilə bilər. Əgər bu tıxanma tez bir zamanda açılmazsa, ürək əzələsi geri dönüşü olmayan şəkildə zədələnə bilər və ürəyin pompalama gücündə azalma, yəni ürək çatışmazlığı inkişaf edə bilər. Ürək tutması bütün dünyada aparıcı ölüm səbəblərindən biri olmağa davam edir. Bir çox ölkədə ürək tutması, yol qəzalarına bağlı ölümlərdən qat-qat çox itkiyə səbəb olur.
Ürək Tutmasının Ən Tez Görülən Əlamətləri Hansılardır?
Ürək tutmasının əlamətləri insandan insana dəyişə bilər və aydın olmayan simptomlarla da özünü göstərə bilər. Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
Sinə ağrısı və ya narahatlıq: Sinənin orta hissəsində təzyiq, sıxılma, yanma və ya ağırlıq hissi; bəzən sol qola, boyuna, çənəyə, kürəyə və ya qarına yayıla bilər.
Nəfəs darlığı: Sinə ağrısı ilə birlikdə və ya təkbaşına inkişaf edə bilər.
Tərləmə: Xüsusilə soyuq və güclü tərləmə tipikdir.
Halsızlıq və yorğunluq: Tutmadan əvvəlki günlərdə artan yorğunluq ola bilər, xüsusilə qadınlarda daha tez-tez rast gəlinir.
Başgicəllənmə və ya huşsuzluq hissi
Mədə bulantısı, qusma və ya həzm pozğunluğu
Fəaliyyətlə əlaqəsi olmayan və keçməyən ürək döyüntüsü
Ürək döyüntülərinin sürətlənməsi və ya nizamsızlaşması
Kürək, çiyin və ya yuxarı qarında ağrı, xüsusilə qadınlarda daha çox rast gəlinir.
Səbəbsiz öskürək və ya tənəffüs çətinliyi
Ayaq, pəncə və ya topuqlarda şişkinlik (daha çox irəliləmiş mərhələlərdə) Bu əlamətlər bəzən yüngül, bəzən isə çox şiddətli ola bilər. Xüsusilə sinə ağrısı və nəfəs darlığı bir neçə dəqiqə ərzində keçmirsə və ya təkrarlanırsa, dərhal tibbi yardım alınmalıdır.
Fərqli Qruplarda Ürək Tutmasının Əlamətləri
Qadınlarda və gənclərdə ürək tutması bəzən klassik sinə ağrısı olmadan da inkişaf edə bilər. Qadınlarda xüsusilə halsızlıq, kürək ağrısı, mədə bulantısı, yuxu pozğunluqları və narahatlıq kimi atipik əlamətlər ön planda ola bilər. Yaşlılarda və ya şəkərli diabet xəstələrində isə ağrı hissi daha zəif ola bilər, bunun əvəzinə qəfil gücsüzlük və ya nəfəs darlığı ilk əlamət kimi ortaya çıxa bilər.
Gecə və ya yuxu zamanı hiss olunan sinə narahatlığı, ürək döyüntüsü, soyuq tərləmə və qəfil oyanma kimi əlamətlər də yuxuya bağlı inkişaf edən ürək tutmasının xəbərçisi ola bilər.
Ürək Tutmasına Səbəb Olan Əsas Risk Faktorları Hansılardır?
Ürək tutmasının inkişafında bir çox risk amili rol oynayır və adətən bu faktorlar birlikdə olur. Ən çox rast gəlinən risk faktorları:
Siqaret və tütün məhsullarından istifadə
Yüksək xolesterin (xüsusilə LDL xolesterinin artması)
Yüksək təzyiq (hipertoniya)
Diabet (şəkər xəstəliyi)
Piylənmə və fiziki hərəkətsizlik
Sağlam olmayan qidalanma (doymuş yağ və trans yağla zəngin, lifdən kasad pəhriz)
Ailədə erkən yaşda ürək xəstəliyi keçmişi
Stres və xroniki psixoloji təzyiq
Yaşın artması (risk yaşla birlikdə artır)
Kişi cinsi (lakin menopauzadan sonra qadınlarda da risk yüksəlir) Bəzi laborator göstəricilər (C-reaktiv protein, homosistein və s.) də artmış riski göstərə bilər. Müasir tibbdə piylənmə problemi olan şəxslərdə, bəzi cərrahi və invaziv üsullar həyat tərzi dəyişikliyi ilə birlikdə riskin azaldılmasına kömək edir.
Ürək Tutmasında Diaqnoz Necə Qoyulur?
Ürək tutmasının diaqnozunda ən vacib addım, xəstənin şikayətlərinin və klinikasının müşahidə edilməsidir. Daha sonra bu əsas testlər tətbiq olunur:
Elektrokardioqrafiya (EKQ): Tutma zamanı ürəyin elektrik aktivliyindəki dəyişiklikləri göstərir.
Qan testləri: Xüsusilə troponin kimi ürək əzələsindən ifraz olunan ferment və zülalların yüksəlməsi diaqnozu dəstəkləyir.
Ekokardioqrafiya: Ürək əzələsinin yığılma gücünü və hərəkət pozğunluqlarını qiymətləndirir.
Zəruri hallarda ağciyər qrafiyası, kompüter tomoqrafiyası və ya maqnit-rezonans görüntüləmə əlavə müayinə kimi istifadə oluna bilər.
Koronar anjioqrafiya: Damar tıxanma və daralmalarının dəqiq diaqnozu və eyni zamanda müalicəsi üçün aparılır. Müdaxilə zamanı lazım gələrsə balon anjiyoplastika və ya stent ilə damar açıla bilər.
Ürək Tutmasında İlk Görüləcək Tədbirlər
Ürək tutması əlamətlərini hiss edən bir şəxs üçün zaman həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu halda izlənməli əsas addımlar bunlardır:
Dərhal təcili tibbi xidmətə müraciət edilməli (təcili yardım və ya ambulans çağırılmalı)
Şəxs sakit vəziyyətdə oturmalı, hərəkəti minimuma endirməlidir
Təksə qapını açıq qoymalı və ya ətrafdan kömək istəməlidir
Əvvəlcədən həkim tərəfindən məsləhət görülübsə, qoruyucu nitroqliserin kimi dərmanlardan istifadə edə bilər
Tibbi briqada gələnə qədər peşəkar yardım gözlənilməli, lazımsız fiziki gərginlik və panikadan qaçınılmalıdır Tutma zamanı sürətli və düzgün müdaxilə, ürək əzələsindəki zədələnməni minimuma endirir və yaşamaq şansını artırır.
Ürək Tutmasının Müalicəsində Müasir Yanaşmalar
Müasir tibbi təcrübədə ürək tutmasının müalicəsi, xəstənin keçirdiyi tutmanın növünə, şiddətinə və mövcud risk faktorlarına görə planlaşdırılır. Müalicə adətən bu addımları əhatə edir:
Tez bir zamanda damar açıcı və qan durulaşdırıcı dərman müalicəsinə başlanılır
Erkən dövrdə koronar müdaxilə (anjiyoplastika, stent tətbiqi) əksər hallarda ilk seçim olur
Lazım gələrsə by-pass əməliyyatı ilə tıxanmış damarların yerini sağlam damarlarla dəyişdirən cərrahi əməliyyatlar aparıla bilər
Həyati risk aradan qalxdıqdan sonra ürək sağlamlığını dəstəkləyən həyat tərzi dəyişiklikləri, müntəzəm dərman qəbulu və risk faktorlarının idarə olunması təmin edilir
Siqaretin tərgidilməsi, sağlam və balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, stressin idarə olunması və varsa diabet və hipertoniya nəzarətdə saxlanılması əsas tədbirlərdir Müalicə müddətində xəstələrin, kardiologiya və ürək-damar cərrahiyyəsi mütəxəssislərinin tövsiyələrini yaxından izləmələri və müntəzəm nəzarət müayinələrinə getmələri çox vacibdir.
Ürək Tutmasından Qorunmaq üçün Nə Etmək Olar?
Ürək tutması riski, bir çox halda həyat tərzi dəyişiklikləri ilə əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər:
Siqaret və tütün məhsullarından tamamilə uzaq durmaq
Xolesterini aşağı, tərəvəz və liflə zəngin, doymuş yağ və emal olunmuş qida tərkibi məhdudlaşdırılmış qidalanma rejimi qurmaq
Müntəzəm idmanla məşğul olmaq; həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikdə fiziki aktivlik tövsiyə olunur
Yüksək təzyiqi və qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq; lazım gələrsə davamlı dərman müalicəsini davam etdirmək
Artıq çəkili və ya piylənmişsinizsə, sağlam çəkiyə çatmaq üçün peşəkar dəstək almaq
Stressin idarə olunmasını öyrənmək və psixoloji dəstək sistemlərindən faydalanmaq Bu tədbirlərə diqqət yetirilməsi, dünya miqyasında ürək xəstəliklərinə bağlı ölümlərin azalmasına kömək edir.
Tez-tez Verilən Suallar
Ürək tutması hansı yaşlarda daha tez-tez rast gəlinir?
Ürək tutması riski yaş artdıqca artır. Lakin genetik faktorlar, diabet, siqaret istifadəsi və həyat tərzi kimi amillərə bağlı olaraq gənc böyüklərdə də müşahidə oluna bilər.
Sinə ağrısı olmadan ürək tutması keçirmək mümkündürmü?
Bəli. Xüsusilə qadınlar, diabet xəstələri və yaşlılarda ürək tutması, sinə ağrısı olmadan da inkişaf edə bilər. Halsızlıq, nəfəs darlığı, bulantı və ya kürək ağrısı kimi atipik əlamətlərə diqqət yetirilməlidir.
Ürək tutması gecələr və ya yuxuda da baş verə bilərmi?
Bəli, ürək tutmaları yuxuda və ya səhərə yaxın da baş verə bilər. Yuxudan qəfil sinə ağrısı, ürəkdöyünmə və ya başgicəllənmə ilə oyananlar dərhal tibbi qiymətləndirmə üçün müraciət etməlidirlər.
Qadınlarda ürək tutmasının əlamətləri kişilərdən fərqlidirmi?
Qadınlarda klassik sinə ağrısı əvəzinə, halsızlıq, kürəkdə və qarında ağrı, nəfəs darlığı, ürəkbulanma kimi fərqli şikayətlər müşahidə oluna bilər.
Ürək tutması ilə qarışdırıla biləcək hallar hansılardır?
Mədə narahatlıqları, panik atak, əzələ-sümük sistemi ağrıları, reflü və sətəlcəm kimi bəzi xəstəliklər ürək tutması ilə oxşar əlamətlər göstərə bilər. Şübhə olduqda mütləq tibbi qiymətləndirmə aparılmalıdır.
Ürək tutması zamanı aspirin qəbul edilməlidirmi?
Həkiminiz məsləhət görüb və allergiyanız yoxdursa, təcili yardım gələnə qədər çeynəyərək aspirin qəbul etmək bəzi hallarda faydalı ola bilər. Lakin hər bir halda tibbi yardım prioritet olmalıdır.
Ürək tutmasından sonra tam sağalmaq mümkündürmü?
Erkən müdaxilə olunan xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsi, uyğun müalicə və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə sağlam həyata qovuşa bilər. Lakin bəzi hallarda qalıcı ürək funksiyası itkisi inkişaf edə bilər.
Gənclərdə ürək tutmasının səbəbləri hansılardır?
Gənclərdə siqaret, yüksək xolesterin, piylənmə, fiziki hərəkətsizlik, bəzi anadangəlmə damar anomaliyaları ürək tutmasına səbəb ola bilər.
Ürək tutmasından qorunmaq üçün qidalanmada nələrə diqqət edilməlidir?
Tərəvəz, meyvə, tam taxıllar, balıq və sağlam yağlara üstünlük verilməli; doymuş və trans yağ turşuları, duz və şəkər istifadəsi məhdudlaşdırılmalıdır.
Ürək tutmasından sonra idmana nə vaxt başlamaq olar?
Ürək tutmasından sonra idman proqramına mütləq həkim nəzarətində və fərdi risk qiymətləndirilməsi ilə başlanmalıdır.
Ürək tutması keçirən biri nə qədər müddət xəstəxanada qalır?
Bu müddət tutmanın şiddətinə və tətbiq olunan müalicələrə görə dəyişir. Əksər hallarda bir neçə gün ilə bir həftə arasında xəstəxanada qalınır.
Ailədə ürək xəstəliyi varsa nə etməliyəm?
Ailə anamnezi mühüm risk faktorudur. Siqaret çəkməmək, sağlam qidalanmaq, müntəzəm idman etmək və lazım gələrsə, müntəzəm ürək yoxlamaları aparılmalıdır.
Stres ürək tutmasına səbəb ola bilərmi?
Uzunmüddətli stres, dolayı yolla ürək tutması riskini artıra bilər. Stresdən mümkün qədər uzaq durmaq və ya effektiv öhdəsindən gəlmə üsullarından istifadə etmək faydalı olacaqdır.
Mənbələr
Dünya Səhiyyə Təşkilatı (World Health Organization, WHO): Ürək-damar xəstəlikləri (CVDs) Faktlar Vərəqi.
Amerika Ürək Assosiasiyası (American Heart Association, AHA): Ürək Tutması Əlamətləri, Risk və Sağalma.
Avropa Kardiologiya Cəmiyyəti (European Society of Cardiology, ESC): Kəskin miokard infarktının idarə olunması üzrə tövsiyələr.
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzləri (CDC): Ürək Xəstəlikləri Faktları.
New England Journal of Medicine, The Lancet, Circulation (Hakim tibbi jurnallar).